Sermaye Piyasası Araçları 1
Pay Tebliği: Temel Kavramlar ve Kapsam
Bu bölümde Pay Tebliği’nin dayanağı, kapsamı, temel kavramları, Kurula başvuru gerektiren işlemler ile ihraççı, halka arz eden, ihraç ve halka arz kavramları sınav odaklı biçimde ele alınmaktadır.
Konu İçeriği
Pay Tebliği: Temel Kavramlar ve Kapsam
Pay Tebliği bölümü, sınavın en kritik alanlarından biridir. Çünkü burada sadece tanımlar öğrenilmez; aynı zamanda hangi işlemin hangi hukuki çerçevede Kurul onayına tabi olduğu da kavranır. Bu nedenle bu başlık, halka arz, sermaye artırımı, izahname ve ihraç belgesi gibi sonraki bölümlerin temelini oluşturur.
Pay Tebliği, paylar ve pay benzeri menkul kıymetlerin Kanun çerçevesinde ihracına ilişkin usul ve esasları belirler.
1) Pay Tebliği Nedir?
Pay Tebliği, Sermaye Piyasası Kurulu tarafından yayımlanan ve paylar ile pay benzeri menkul kıymetlerin ihracına ilişkin esasları düzenleyen temel ikincil düzenlemelerden biridir. Bu tebliğ, sadece bir tanım metni değildir; halka arzdan sermaye artırımına, payların satışıyla ilgili başvurulardan halka açık ortaklık statüsünün kazanılmasına kadar geniş bir alanı düzenler.
Sınav açısından Pay Tebliği denildiğinde akla gelmesi gereken temel şey şudur: Pay Tebliği, payların hangi şartlarla ihraç edileceğini, satılacağını ve hangi durumlarda Kurul onayına ihtiyaç duyulacağını düzenler.
2) Dayanak ve Hukuki Temel
Pay Tebliği, Sermaye Piyasası Kanunu’nun çeşitli maddelerine dayanılarak çıkarılmıştır. Bu yönüyle doğrudan kanundan beslenen ve kanunun uygulama alanını somutlaştıran bir tebliğdir.
Tebliğin dayandığı hükümler; sermaye piyasası araçlarının satışı, halka açık ortaklık statüsünün kazanılması, kayıtlı sermaye sistemi, halka açık ortaklıklara ilişkin ortak hükümler ve Kurul ücretine ilişkin düzenlemelerle bağlantılıdır. Bu nedenle Pay Tebliği yalnızca tek bir işlem tipini değil, paya ilişkin çok sayıda hukuki süreci kapsar.
3) Tebliğin Kapsamı
Tebliğin kapsamı, paylar ile pay benzeri menkul kıymetlerin Kanun çerçevesinde ihracına ilişkin usul ve esasları belirlemektir. Burada hem halka açık olmayan ortaklıklar hem halka açık ortaklıklar hem de belirli koşullarda halka arz eden gerçek veya tüzel kişiler bakımından bir düzenleme alanı vardır.
Özelleştirme kapsamındaki ortaklıklar da dahil olmak üzere çeşitli ortaklık işlemleri bakımından Tebliğ hükümleri uygulama alanı bulabilir. Bu yüzden kapsam sorularında sadece “halka açık şirketler” diye dar düşünmemek gerekir.
Tebliğ yalnızca ilk halka arzı değil; halka açık ortaklıkların sermaye artırımı, halka arz edilmeksizin satış, sermaye azaltımı ve pay benzeri menkul kıymet ihracı gibi işlemleri de kapsar.
4) Kurula Başvuru Gerektiren Başlıca İşlemler
Pay Tebliği çerçevesinde ortaklıkların ve/veya halka arz edenlerin belirli işlemler için Kurula başvurması zorunludur. Sınavda bu kısım çok önemlidir; çünkü hangi işlem için başvuru gerektiği doğrudan sorulabilir.
- Halka açık olmayan ortaklıkların mevcut paylarının ve/veya sermaye artırımı suretiyle çıkarılacak paylarının halka arzı
- Halka açık ortaklıkların mevcut paylarının veya sermaye artırımı suretiyle çıkarılacak paylarının halka arzı
- Halka açık ortaklıkların sermaye artırımı suretiyle çıkarılacak paylarının halka arz edilmeksizin satışı
- Halka açık ortaklıkların şarta bağlı sermaye artırımı
- Halka açık ortaklıkların sermaye azaltımı
- Pay sahibi sayısının beş yüzü aşması nedeniyle payları halka arz olunmuş sayılan ortaklıkların halka açık ortaklık statüsüne kavuştuğunun Kurulca onaylanması
- Payları borsada işlem görmeyen halka açık ortaklıkların paylarının borsada işlem görmesi
- Halka açık ortaklıkların kar payından ve iç kaynaklardan karşılanacak sermaye artırımı
- Pay benzeri menkul kıymetlerin ihraç edilmesi
Buradaki mantık şudur: Sermaye piyasasını ilgilendiren, yatırımcıya sunulan ya da ortaklık statüsünü etkileyen pay işlemleri Kurul denetimi ve onay mekanizması içinde ele alınır.
5) Tebliğ Kapsamı Dışında Kalan Önemli Nokta
Her pay satışı otomatik olarak Pay Tebliği kapsamına girmez. Özellikle halka açık olmayan ortaklıkların ortaklarının mevcut paylarının veya bu ortaklıklarca sermaye artırımı yoluyla çıkarılacak payların halka arz edilmeksizin satışı, Tebliğ hükümlerine tabi değildir.
Sınavda bu ayrım çok önemlidir. “Halka arz edilmeksizin satış” ifadesi görüldüğünde işlemin niteliğine dikkat edilmelidir. Çünkü her satış Kurul izahname-onay sistemine bağlanmamıştır.
6) İzahname ve İhraç Belgesi Ayrımı
Ortaklık paylarının halka arz edilmesi durumunda, Kurul düzenlemeleri uyarınca izahname hazırlanması ve bu izahnamenin Kurulca onaylanması zorunludur. Yani halka arz varsa ana belge mantığı izahname üzerinden çalışır.
Buna karşılık, halka açık ortaklıkların sermaye artırımı suretiyle çıkarılan paylarının halka arz edilmeksizin satışı ve izahname düzenlenmeksizin gerçekleştirilecek diğer bazı pay ihraçlarında ihraç belgesi hazırlanması ve bunun Kurulca onaylanması gerekir.
Bu ayrım sınavda genellikle şöyle test edilir: Halka arz varsa izahname, halka arz yok ama ihraç varsa çoğu durumda ihraç belgesi mantığı gündeme gelir.
7) Temel Kavramlar
A) İhraççı
Tebliğ kapsamında sermaye piyasası araçlarını ihraç eden, ihraç etmek için Kurula başvuran veya sermaye piyasası araçları halka arz edilen tüzel kişiye ihraççı denir. İhraççı, sermaye piyasası aracının kaynağında yer alan tüzel kişidir.
B) Halka Arz Eden
Sahip olduğu sermaye piyasası araçlarını halka arz etmek üzere Kurula başvuran gerçek veya tüzel kişiye halka arz eden denir. Burada satışa konu olan kıymetin sahibi ile onu ihraç eden ortaklık her zaman aynı kişi olmayabilir.
Çok kritik ayrım: Ortaklığın mevcut ortağı kendi payını satıyorsa, bu kişi halka arz eden olabilir; fakat payı çıkaran şirket ihraççı olarak kalır.
C) İhraç
İhraç, sermaye piyasası araçlarının ihraççılar tarafından çıkarılıp halka arz edilerek veya halka arz edilmeksizin satışıdır. Yani ihraç kavramı, yalnızca halka arzı değil, halka arz olmadan yapılan bazı satışları da kapsar.
D) Halka Arz
Halka arz, sermaye piyasası araçlarının satın alınması için her türlü yoldan yapılan genel çağrı ve bu çağrının devamında gerçekleştirilen satıştır. Burada iki unsur birlikte aranır:
- Genel çağrı yapılması
- Bu çağrıyı izleyen satışın gerçekleşmesi
Sadece genel çağrı yapılması tek başına halka arz sayılmaz; satışın da gerçekleşmesi gerekir.
8) İhraççı ile Halka Arz Eden Arasındaki Fark
Bu ikili ayrım sınavın favori alanlarından biridir. Çünkü çoğu aday, payı çıkaran ortaklık ile payı satan kişiyi aynı şey sanır.
- İhraççı: Sermaye piyasası aracını çıkaran tüzel kişi
- Halka arz eden: Sahip olduğu sermaye piyasası aracını halka arz eden gerçek veya tüzel kişi
Örneğin bir şirketin ortakları sahip oldukları mevcut payları halka arz ediyorsa, şirket ihraççı; ortaklar ise halka arz eden sıfatını taşır. Bu ayrım özellikle izahnameden doğan sorumluluk bakımından önemlidir.
9) Yabancı Sermaye Piyasası Araçları Boyutu
Yabancı ortaklıklarca ihraç edilen ve ortaklık hakkını temsil eden yabancı sermaye piyasası araçları ile bunları temsilen çıkarılan depo sertifikaları, Pay Tebliği hükümleri ile birlikte yabancı sermaye piyasası araçlarına ilişkin diğer Kurul düzenlemelerine de tabi olabilir.
Bu başlık burada ayrıntılı sınav alanı olmayabilir; fakat Pay Tebliği’nin yer yer başka düzenlemelerle birlikte çalıştığını göstermesi açısından önemlidir.
10) Özelleştirme ve Farklı Esas Uygulanabilmesi
Kurul gerekli gördüğünde, özellikle özelleştirme kapsamındaki halka arzlar da dahil olmak üzere, halka arzın niteliği ve tutarı dikkate alınarak satışa ve ilana ilişkin süreler ile bazı usullerde farklı esaslar uygulanmasına karar verebilir.
Bu bilgi bize şunu gösterir: Pay Tebliği katı ve tek kalıp bir sistem kurmaz; bazı özel işlemler için Kurul farklılaştırılmış uygulama benimseyebilir.
11) Sınav İçin Kısa Karşılaştırmalı Özet
- İhraççı: Aracı çıkaran tüzel kişi
- Halka arz eden: Sahip olduğu aracı halka arz eden gerçek veya tüzel kişi
- İhraç: Halka arz edilerek veya edilmeksizin satış
- Halka arz: Genel çağrı + bu çağrı sonrası satış
- İzahname: Halka arzda temel onay belgesi
- İhraç belgesi: Halka arz edilmeksizin yapılan bazı ihraçlarda temel belge
Genel Özet
- Pay Tebliği, paylar ve pay benzeri menkul kıymetlerin ihracına ilişkin usul ve esasları düzenler.
- Tebliğ çok sayıda pay işlemi için Kurula başvuru zorunluluğu öngörür.
- Her pay satışı Tebliğ kapsamında değildir; bazı halka arz edilmeksizin satışlar kapsam dışı kalabilir.
- Halka arzda izahname, halka arz edilmeksizin yapılan bazı ihraçlarda ihraç belgesi esastır.
- İhraççı ile halka arz eden aynı kişi olmak zorunda değildir.
- Halka arzın oluşması için genel çağrı tek başına yetmez; satışın da gerçekleşmesi gerekir.
Öğrenim Hedefleri
- Pay Tebliği’nin neyi düzenlediğini öğrenmek
- Tebliğin kapsamına giren başlıca işlemleri ayırt edebilmek
- İhraççı, halka arz eden, ihraç ve halka arz kavramlarını doğru tanımlayabilmek
- İzahname ile ihraç belgesi arasındaki temel farkı kavrayabilmek
- Kurula başvuru gerektiren ve gerektirmeyen bazı işlemleri ayırt edebilmek
- Özel durumlarda Kurulun farklı esaslar uygulayabilme mantığını anlayabilmek
Önemli Notlar
Dikkat: İhraççı ile halka arz eden aynı kişi olmak zorunda değildir.
Dikkat: Halka arz = genel çağrı + satış. Yalnızca çağrı yeterli değildir.
Dikkat: Halka arz varsa temel belge izahnamedir.
Dikkat: Halka arz olmaksızın yapılan bazı ihraçlarda ihraç belgesi gerekir.
Dikkat: Halka açık olmayan ortaklıkların paylarının halka arz edilmeksizin satışı her durumda Tebliğ kapsamına girmez.
Bu Konudaki Tüm Sorular
Aşağıda, ilgili konuya ait veritabanında kayıtlı tüm aktif sorular listelenmektedir.