Sermaye Piyasası Araçları 1

Borçlanma Araçları: Kıymetli Evrak, Menkul Kıymet ve Sermaye Piyasası Aracı İlişkisi

Borçlanma Araçları: Kıymetli Evrak, Menkul Kıymet ve Sermaye Piyasası Aracı İlişkisi

Önce kıymetli evrağı, sonra menkul kıymeti gördük. Şimdi bu ikisini daha geniş bir üst kavram olan sermaye piyasası aracı ile birlikte okumamız gerekiyor. Çünkü uygulamada en sık karışan yer tam burasıdır: Hangi araç menkul kıymettir, hangisi sadece sermaye piyasası aracıdır, hangisi türev araçtır?

1) Üç Kavramın Sıralaması

Kitaptaki açıklamaya göre bu üç kavram arasındaki ilişki özetle şöyledir: kıymetli evrak temel kavramdır; menkul kıymet, yatırım amacıyla kullanılan ve ortaklık veya alacak hakkı veren özel görünümdür; sermaye piyasası aracı ise daha geniş bir üst çatıdır. :contentReference[oaicite:2]{index=2}

Yani her menkul kıymet, sermaye piyasası aracı alanına girebilir; ancak her sermaye piyasası aracı menkul kıymet olmak zorunda değildir. Özellikle türev araçlar bu ayrımı netleştirir. :contentReference[oaicite:3]{index=3}

Kısa Ezber

Kıymetli evrak = temel kök.
Menkul kıymet = yatırım için kullanılan özel alan.
Sermaye piyasası aracı = en geniş çatı.

2) Sermaye Piyasası Aracı Üst Kavramı

Kitapta, 6362 sayılı Kanun’da “sermaye piyasası aracı” üst kavramı altında üç grubun yer aldığı belirtilmektedir: menkul kıymetler, türev araçlar ve yatırım sözleşmeleri dahil diğer sermaye piyasası araçları. :contentReference[oaicite:4]{index=4}

Bu çok önemli bir çerçevedir. Çünkü sermaye piyasası hukukunda artık sadece klasik menkul kıymet mantığıyla düşünmek yeterli değildir. Kanun, menkul kıymet dışındaki yatırım araçlarını da aynı üst çatı altında toplamıştır. :contentReference[oaicite:5]{index=5}

3) Menkul Kıymet Bu Yapının Neresindedir?

Menkul kıymet, sermaye piyasası aracının alt kümesi gibi düşünülebilir. Yani sermaye piyasası aracı daha geniştir; menkul kıymet ise onun içindeki belirli araç grubudur. :contentReference[oaicite:6]{index=6}

Kanundaki tanıma göre menkul kıymetler; para, çek, poliçe ve bono hariç olmak üzere; paylar, pay benzeri diğer kıymetler ile bunlara ilişkin depo sertifikaları; borçlanma araçları veya menkul kıymetleştirilmiş varlık ve gelirlere dayalı borçlanma araçları ile bunlara ilişkin depo sertifikalarından oluşur. :contentReference[oaicite:7]{index=7}

4) Kıymetli Evrak ile Sermaye Piyasası Aracı Aynı mıdır?

Hayır. Kitapta açıkça ifade edildiği üzere, sermaye piyasası aracı olan menkul kıymetler kural olarak senede bağlanmış değildir; bu nedenle şeklen kıymetli evrak sayılmazlar. :contentReference[oaicite:8]{index=8}

Bunun en önemli sebebi kaydileştirme sistemidir. Araç fiziki senet halinde değil, kayıt sistemi içinde varlık kazanabilir. Buna rağmen, mahiyetine uygun düştüğü ölçüde kıymetli evraka ilişkin hükümler yine uygulanabilir. :contentReference[oaicite:9]{index=9}

5) Kıymetli Evrak – Menkul Kıymet – Sermaye Piyasası Aracı Ayrımı Neden Gerekli?

Çünkü aynı piyasada yer alan tüm araçlar aynı hukuki rejime tabi değildir. Bazı araçlar ortaklık hakkı verir, bazıları alacaklılık hakkı verir, bazıları ise bir başka aracı alma hakkı verir.

Bu ayrım yapılmadığında, pay ile tahvili, tahvil ile varantı veya menkul kıymet ile türev aracı birbirine karıştırmak çok kolay olur. Kitap da bu nedenle kavramları aşama aşama ayırarak anlatmaktadır.

Sınav İçin Kritik Nokta

Her menkul kıymet sermaye piyasası aracıdır;
ama her sermaye piyasası aracı menkul kıymet değildir.

6) Menkul Kıymet Olmayan Sermaye Piyasası Aracı Örneği

Türev araçlar, bu ayrımın en net örneğidir. Kitapta varantın, doğrudan menkul kıymet değil, türev araç niteliğinde olduğu özellikle vurgulanmaktadır. :contentReference[oaicite:11]{index=11}

Bu da bize şunu söyler: bir aracın sermaye piyasası aracı olması, onun otomatik olarak menkul kıymet olduğu anlamına gelmez.

7) Klasik Kıymetli Evrak ile Modern Sermaye Piyasası Aracı Arasındaki Fark

Klasik kıymetli evrakta hak ile senet arasında sıkı bir bağlılık vardır. Modern sermaye piyasası araçlarında ise çoğu zaman fon talep edenlere ilişkin bilgi, ihraç koşulları, tarafların hak ve borçları izahname veya ihraç belgesi ile kurulur; satış süreci sonunda araç ekonomik varlık kazanır. :contentReference[oaicite:12]{index=12}

Bu yüzden sermaye piyasası aracını, yalnızca “elden ele gezen senet” olarak görmek bugünün sistemi için eksik kalır.

8) Çek, Bono, Poliçe Neden Dışarıda Kalır?

Kitapta, çek, bono ve poliçenin TTK’da kıymetli evrak olarak düzenlendiği; ancak bunların daha çok ödeme ve kredi aracı olarak kullanıldığı belirtilmektedir. Buna karşılık sermaye piyasası araçları yatırım aracı olarak kullanılır. :contentReference[oaicite:13]{index=13}

İşte bu nedenle Kanundaki menkul kıymet tanımında para, çek, poliçe ve bono özellikle hariç tutulmuştur. :contentReference[oaicite:14]{index=14}

9) Borçlanma Araçları Açısından Sonuç

Borçlanma araçları, menkul kıymetler grubunun içinde yer alan ve yatırımcıya alacaklılık hakkı veren araçlar olarak düşünülür. :contentReference[oaicite:15]{index=15}

Dolayısıyla borçlanma araçlarını anlamak için bu üçlü ayrımı doğru kurmak zorunludur: kıymetli evrak temel kök, menkul kıymet yatırım amaçlı özel görünüm, sermaye piyasası aracı ise tüm yapıyı kapsayan daha geniş üst kavramdır.

10) Bir Cümlede Özet

Bu bölümün özü şu cümlede toplanır: menkul kıymet, sermaye piyasası araçlarının içindeki önemli bir gruptur; kıymetli evrakla tarihsel ve hukuki bağı vardır, ama kaydi yapı nedeniyle birebir aynı şey değildir.

Hatırda Kalsın

SPA üst kavramdır.
Menkul kıymet onun alt kümesidir.
Kıymetli evrak ise tarihi-hukuki temel kavramdır.

Sınav İçin Son Özet

• Sermaye piyasası aracı üst kavramı altında menkul kıymetler, türev araçlar ve diğer sermaye piyasası araçları bulunur.
• Menkul kıymetler, paylar, pay benzeri kıymetler, borçlanma araçları ve belirli depo sertifikalarını kapsar.
• Kıymetli evrak temel kavramdır; menkul kıymet onun yatırım amaçlı özel görünümü olarak düşünülebilir.
• Sermaye piyasası aracı olan menkul kıymetler kural olarak senede bağlanmadığından şeklen kıymetli evrak değildir.
• Buna rağmen, mahiyetine uygun düştüğü ölçüde kıymetli evrak hükümleri uygulanabilir.
• Çek, bono ve poliçe ödeme/kredi aracı; sermaye piyasası araçları ise yatırım aracı niteliği taşır.