Sermaye Piyasası Araçları 1

Türev Araçlar: Türler, Kullanım Amaçları ve Piyasalar (Forward, Futures, Opsiyon, Swap + VİOP)

1) Türev Araç Kavramı

Türev araçlar, değeri başka bir finansal varlığa (dayanak varlık) bağlı olan sözleşmelerdir. Bu araçlar doğrudan yatırım aracı değil, bir sözleşmedir.

Dayanak varlıklar şunlar olabilir:

• Hisse senedi
• Döviz
• Emtia (altın, petrol)
• Faiz oranı
• Endeks

Türev araçların değeri bu varlıkların fiyat hareketlerinden türetilir.

---

2) Türev Araçların Kullanım Amaçları

a) Riskten Korunma (Hedging)

Hedge, yatırımcının gelecekte karşılaşabileceği fiyat riskini ortadan kaldırmak için yaptığı işlemdir.

Örnek:

İhracatçı bir firma 3 ay sonra döviz alacaksa ve kur düşüşünden korkuyorsa forward sözleşmesi yapar.

b) Spekülasyon

Fiyat hareketlerinden kar elde etmeyi amaçlayan işlemlerdir.

c) Arbitraj

Fiyat farklarından risksiz kazanç elde etmektir.

---

3) Forward Sözleşmeleri

Forward sözleşmeleri iki taraf arasında yapılan ve organize olmayan piyasalarda işlem gören sözleşmelerdir.

• Standart değildir
• OTC piyasada yapılır
• Taraf riski vardır
• Teminat zorunlu değildir

Forward sözleşmelerinde taraflar vade sonunda işlem yapmak zorundadır.

---

4) Futures Sözleşmeleri

Futures sözleşmeleri organize piyasalarda işlem gören standart sözleşmelerdir.

• Borsa ortamında işlem görür
• Standarttır
• Takas kurumu vardır
• Teminat zorunludur

Futures sözleşmelerinde günlük kar/zarar hesaplaması yapılır.

---

5) Forward vs Futures (ÇOK KRİTİK)

• Forward → OTC
• Futures → organize piyasa
• Forward → teminat yok
• Futures → teminat var
• Forward → risk yüksek
• Futures → güvenli sistem

---

6) Opsiyon Sözleşmeleri

Opsiyon sözleşmesi alıcıya bir hakkı verir ancak zorunluluk vermez.

Call Opsiyon

Alım hakkı verir

Put Opsiyon

Satım hakkı verir

Opsiyon alıcısı prim öder. Satıcı ise yükümlülük altındadır.

---

7) Swap Sözleşmeleri

Swap sözleşmeleri iki tarafın nakit akışlarını değiştirmesidir.

• Faiz swapı
• Döviz swapı

Genellikle bankalar ve büyük kurumlar kullanır.

---

8) VİOP (Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası)

Türkiye’de türev işlemler Borsa İstanbul bünyesindeki VİOP’ta yapılır.

• Organize piyasadır
• Takasbank güvencesi vardır
• Teminat sistemi vardır

---

9) Teminat Sistemi

VİOP’ta işlem yapmak için teminat yatırmak zorunludur.

• Başlangıç teminatı
• Sürdürme teminatı

Teminat düşerse teminat tamamlama çağrısı yapılır.

---

10) Günlük Kar/Zarar (Mark-to-Market)

Futures işlemlerinde kar ve zarar her gün hesaplanır.

Bu sistem riski azaltır.

---

11) Türev Araçların Riskleri

• Kaldıraç riski
• Piyasa riski
• Likidite riski

Kaldıraç nedeniyle zarar büyüyebilir.

---

GENEL ÖZET

• Forward = OTC
• Futures = organize
• Opsiyon = hak verir
• Swap = nakit değişimi
• VİOP = Türkiye türev piyasası