Sermaye Piyasası Araçları 1

Pay Benzeri Menkul Kıymetler

Pay Benzeri Menkul Kıymetler

Pay benzeri menkul kıymetler, klasik anonim ortaklık hukuku içindeki geleneksel kavramlardan biraz farklıdır. Bu nedenle ilk bakışta daha teknik görünür. Ancak sınav açısından mantığı nettir: Bunlar doğrudan pay olmayabilir, fakat paya benzer bazı haklar sağlayan ve sermaye piyasası mevzuatında özel olarak dikkate alınan menkul kıymetlerdir.

Çekirdek Mantık:
Pay benzeri menkul kıymetler, pay olmayabilir; fakat pay sahipliği haklarından birini veya birkaçını sağlayabilir.

1) Kavramın Ortaya Çıkışı

Pay benzeri menkul kıymetler kavramı, klasik anonim ortaklık ve kıymetli evrak hukukunda alışılmış bir temel kavram değildir. Buna rağmen sermaye piyasası mevzuatında, pay ile birlikte menkul kıymet tanımı içine alınmıştır. Bunun temel nedeni, bazı menkul kıymetlerin doğrudan “pay” olarak adlandırılmasa bile paya benzer ekonomik veya ortaklıkla bağlantılı haklar vermesidir.

Kavramın mevzuata girişinde Avrupa Birliği uyum yaklaşımının etkisi vardır. Farklı hukuk sistemlerinde aynı menkul kıymet her zaman “pay” adıyla düzenlenmeyebilir. Bu nedenle, paya benzeyen haklar veren araçların da düzenleme alanına alınması amacıyla “pay benzeri” kavramı kullanılmıştır.

2) Sermaye Piyasası Mevzuatındaki Yeri

Pay benzeri menkul kıymetler, sermaye piyasası araçları sisteminde menkul kıymet başlığı altında değerlendirilir. Kanunda bu kavram ayrıca önemsenmiş ve sermaye piyasasının gelişimi için yeni sermaye piyasası araçlarına ilişkin usul ve esasları düzenleme konusunda Kurula yetki verilmiştir. Bu da, pay benzeri araçların statik değil gelişen ve düzenleme ile şekillenebilen bir alan olduğunu gösterir.

Sınavda burada aranacak temel nokta şudur: Pay benzeri menkul kıymetler, payla tamamen aynı şey değildir; fakat payla yakın özellik taşıyan ve mevzuatça ayrıca kapsanan araçlardır.

3) Pay Tebliği Açısından Tanım

Pay Tebliği çerçevesinde pay benzeri menkul kıymetler; sermayede temsil edilmesi zorunlu olmayan, sabit bir getiri taahhüdü barındırmayan, pay sahipliği haklarından birini ya da bir kısmını veren ve bu nitelikte olduğu Kurulca belirlenen menkul kıymetlerdir.

Bu tanım birkaç önemli sonuç doğurur:

• Mutlaka sermayeyi temsil etmeleri gerekmez.
• Borçlanma araçları gibi sabit getiri mantığı taşımazlar.
• Pay sahipliğinin tüm haklarını değil, sadece bir kısmını da verebilirler.
• Niteliğin belirlenmesinde Kurulun değerlendirmesi önem taşır.

Sınav Tuzağı:
Pay benzeri menkul kıymet = doğrudan pay demek değildir. Ayrıca sabit getiri taahhüdü içermez.

4) Temel Özellikleri

Pay benzeri menkul kıymetlerin ortak noktası, ihraççı ortaklıkla doğrudan bağlantılı bir menfaat sağlamalarıdır. Başka bir ifadeyle, yatırımcının sağladığı menfaat ihraççıya ve onun ekonomik sonucuna bağlıdır. Bu yönüyle borçlanma araçlarından ayrılırlar.

Borçlanma araçlarında çoğu zaman önceden belirlenmiş faiz veya sabit getiri mantığı bulunurken, pay benzeri menkul kıymetlerde sağlanacak menfaat dönem koşullarına ve ilgili ortaklığın durumuna göre değişebilir. Bu nedenle risk-getiri yapısı daha çok pay mantığına yaklaşır.

• İhraççı ortaklığın yapısıyla bağlantılıdır.
• Sabit getiri taahhüdü yoktur.
• Sermayeyi temsil etmeleri zorunlu değildir.
• Pay sahipliği haklarından birini veya birkaçını sağlayabilir.
• Menkul kıymet niteliği sermaye piyasası düzenlemeleriyle değerlendirilir.

5) Katılma İntifa Senetleri (KİS)

Pay benzeri menkul kıymetlere ilişkin en önemli örnek katılma intifa senetleridir. Pay Tebliği çerçevesinde katılma intifa senetleri, ortaklıklar tarafından nakit karşılığı satılmak üzere ihraç edilen, net kardan pay alma, tasfiye sonucunda kalan tutara katılma veya halka açık olmayan ortaklık tarafından yeni çıkarılacak payları alma hakkı tanıyan pay benzeri menkul kıymetler olarak kabul edilir.

Buradaki en kritik nokta, KİS sahibinin tam anlamıyla pay sahibi olmamasıdır. KİS, sahibine belirli ekonomik nitelikli haklar tanır; ancak bu haklar sınırlıdır. Özellikle net kardan pay alma, tasfiye artığına katılma ve bazı durumlarda yeni pay alma hakkı ön plana çıkar.

6) KİS Sahiplerinin Haklarının Sınırı

Katılma intifa senedi sahipleri, adından dolayı bazen pay sahibi ile karıştırılabilir. Oysa sınav açısından bilinmesi gereken şey, KİS sahiplerinin yalnızca ilgili düzenlemede açıkça tanınan haklara sahip olduğudur. Yani bunların hak seti, klasik pay sahipliği haklarının tamamı değildir.

Bu nedenle soru geldiğinde şu ayrımı doğru kurmak gerekir:

• Pay sahibi: Tam ortaklık statüsüne bağlı geniş hak seti
• KİS sahibi: Belirli pay benzeri ekonomik haklar

7) Kurulun Düzenleme Yetkisi ve Kıyasen Uygulama

Pay Tebliği kapsamında açıkça sayılmamış olsa bile, Kurulun diğer düzenlemelerinin kapsamı dışında kalan ve niteliği itibarıyla pay benzeri olduğu kabul edilen menkul kıymetler için de Pay Tebliği hükümlerinin kıyasen uygulanabilmesi mümkündür. Bu, sistemin yalnızca örnek sayım mantığına dayanmadığını; benzer nitelikteki yeni araçların da düzenleme kapsamına alınabildiğini gösterir.

Sınavda bu başlık genellikle “Kurulun belirleme yetkisi” veya “kıyasen uygulama” mantığıyla test edilir.

8) Pay Benzeri Menkul Kıymetler ile Borçlanma Araçlarının Farkı

Bu bölümün en çok karıştırılan yönlerinden biri, pay benzeri menkul kıymetlerle borçlanma araçlarının ayrımıdır.

• Pay benzeri menkul kıymetler: Sabit getiri taahhüdü içermez, ihraççı ortaklığın ekonomik sonucuna bağlı menfaat sağlar.
• Borçlanma araçları: Kural olarak borç ilişkisine dayanır, daha belirgin geri ödeme ve getiri mantığı taşır.

Bu ayrım tek cümleyle şöyle özetlenebilir: Pay benzeri araçlar, borç mantığından çok pay mantığına daha yakındır; ancak doğrudan pay değildir.

9) Sınav İçin Kısa Karşılaştırmalı Özet

• Pay: Sermayeyi temsil eder, ortaklık hakkı verir.
• Pay benzeri menkul kıymet: Sermayeyi temsil etmesi zorunlu değildir; paya benzer bazı haklar verir.
• Borçlanma aracı: Borç ilişkisine dayanır, sabit getiri mantığı daha baskındır.
• KİS: Pay benzeri menkul kıymet örneğidir.

Genel Özet

• Pay benzeri menkul kıymetler, paya benzeyen bazı haklar sağlayan menkul kıymetlerdir.
• Mutlaka sermayeyi temsil etmeleri gerekmez.
• Sabit getiri taahhüdü içermezler.
• Pay sahipliği haklarının tamamını değil, bir kısmını sağlayabilirler.
• En önemli örnek katılma intifa senetleridir.
• KİS sahipleri net kardan pay alma, tasfiye sonucuna katılma veya bazı durumlarda yeni pay alma hakkı elde edebilir.
• Kurul, niteliği itibarıyla pay benzeri kabul edilen başka araçlar bakımından da düzenleme yapabilir.