Sermaye Piyasası Araçları 1

Pay Türleri

Pay Türleri

Paylar tek tip değildir. Devir şekline, sağladığı haklara, sermaye artırımındaki yerine ve ihraç fiyatına göre farklı türlere ayrılır. Sınavda bu bölüm çok önemlidir. Çünkü çoğu soru, iki pay türü arasındaki farkın doğru kurulup kurulamadığını ölçer.

1) Nama ve Hamiline Yazılı Paylar

Tedavül yani dolaşım ve devredilme bakımından paylar, nama yazılı ve hamiline yazılı olmak üzere ikiye ayrılır. Bu ayrım özellikle pay devri ve hakların kullanılma biçimi bakımından önem taşır.

Nama Yazılı Paylar

Nama yazılı paylarda pay sahibinin kim olduğu belirli veya belirlenebilir durumdadır. TTK veya esas sözleşmede aksi öngörülmedikçe nama yazılı paylar kural olarak devredilebilir. Hakların kullanımı, payın adına yazılı olduğu kişi veya onun yetkilendirdiği temsilci tarafından yapılır.

Genel kurula katılma, oy kullanma, kar payı alma gibi haklar da esasen pay sahibinin kimliğine bağlı şekilde yürür. Bu nedenle nama yazılı paylarda kişisel bağ ve kayıt sistemi daha belirgindir.

Hamiline Yazılı Paylar

Hamiline yazılı paylarda zilyetlik önemlidir. Devir, kural olarak senedin teslimi yani zilyetliğin geçirilmesiyle hüküm ifade eder. Bu tür paylarda hak sahipliği daha çok elinde bulundurma olgusuyla bağlantılıdır.

Çok önemli sınav noktası şudur: Bedelleri tamamen ödenmemiş olan paylar için hamiline yazılı pay senedi çıkarılamaz. Bu ifade doğrudan soru kalıbı olarak gelebilir.

2) Adi ve İmtiyazlı Paylar

Paylar sağladıkları üstün haklar bakımından adi ve imtiyazlı olarak ayrılır. Esas sözleşmede aksi öngörülmedikçe paylar adi pay niteliğindedir.

Adi Pay

Adi pay, sahibine diğer adi pay sahipleriyle eşit nitelikte haklar sağlayan paydır. Ortaklıkta kural budur; yani imtiyaz yoksa pay adi paydır.

İmtiyazlı Pay

İmtiyazlı pay, adi paylara göre üstün hak sağlayan paydır. Bu üstünlük kar payı, tasfiye payı, rüçhan hakkı, oy hakkı veya yönetim kurulunda temsil edilme gibi alanlarda ortaya çıkabilir.

Burada en kritik bilgi şudur: İmtiyaz kural olarak pay sahibine değil, paya tanınır. Ancak bazı istisnai durumlarda belirli grup oluşturan pay sahiplerine de bazı üstünlükler tanınabilir.

Oyda imtiyaz, eşit itibari değerdeki paylara farklı sayıda oy hakkı verilmesiyle sağlanabilir. Ancak oyda imtiyaz her konuda kullanılamaz; bazı karar alanlarında mevzuat sınırlama getirmiştir.

3) Bedelli ve Bedelsiz Paylar

Sermaye artırımının şekline göre paylar bedelli ve bedelsiz olarak ayrılır. Bu ayrım şirketin dışarıdan fon sağlayıp sağlamadığını anlamak için çok önemlidir.

Bedelli Pay

Bedelli paylar, şirketin nakit sermaye artırımı yapması sonucu ihraç ettiği paylardır. Bu yöntemde ortaklığa dışarıdan yeni fon girişi olur. Paylar nominal değerden veya nominal değerin üzerinde satılabilir.

Bedelli paylar mevcut ortaklara yeni pay alma hakkı kapsamında sunulabileceği gibi, bazı durumlarda bu hak sınırlandırılarak başka yatırımcılara da satılabilir.

Bedelsiz Pay

Bedelsiz paylar, iç kaynaklardan veya kar payından yapılan sermaye artırımı sonucunda çıkarılır. Ortaklardan ayrıca bir ödeme istenmez. Bu nedenle şirkete dışarıdan yeni bir nakit girişi olmaz.

Sınav mantığında temel ayrım şöyledir: Bedelli pay = dış kaynak / nakit girişine bağlı artırım, Bedelsiz pay = iç kaynak / kar payı kaynaklı artırım.

4) Primli ve Primsiz Paylar

İhraç fiyatı bakımından paylar primli ve primsiz olarak ayrılır. Bu ayrım son derece temel olmakla birlikte sınavlarda çok sık sorulur.

Primsiz Pay

Nominal değer üzerinden ihraç edilen paya primsiz pay denir.

Primli Pay

Nominal değerin üzerinde bir bedelle ihraç edilen pay ise primli paydır. Özellikle piyasa değeri yüksek ortaklıklarda nakit sermaye artırımlarında primli ihraç gündeme gelebilir.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta, primli payın bedelli payla karıştırılmamasıdır. Bir pay hem bedelli hem de primli olabilir.

5) Kurucu ve İntifa Payları

İntifa payları, esas sözleşme hükümleri çerçevesinde belirli kişilere bazı ekonomik haklar sağlamak amacıyla çıkarılabilir. Kuruluş aşamasında hizmeti bulunan kişilere verilenler ise kurucu intifa payı ya da kısaca kurucu payı olarak adlandırılabilir.

Çok önemli nokta şudur: Kurucu ve intifa payı sahiplerine pay sahipliği hakları verilmez. Buna karşılık net kara katılma, tasfiye sonucunda kalan tutara katılma veya yeni çıkarılacak payları alma gibi bazı haklar tanınabilir.

Bu yüzden kurucu ve intifa payları, klasik anlamda ortaklık payı ile aynı düzlemde değerlendirilmez.

6) İtibari Değeri Olan ve Olmayan Paylar

Genel kural, payların itibari değere sahip olmasıdır. TTK sistemine göre bir payın itibari değeri en az bir kuruş olabilir ve birer kuruşun katları şeklinde artırılabilir.

Ayrıca kural olarak paylar itibari değerin altında çıkarılamaz. Bu bilgi, sermaye artırımı ve ihraç konularında da karşımıza çıkar.

Ancak önemli bir istisna vardır: Değişken sermayeli yatırım ortaklıklarının paylarının itibari değeri bulunmaz. Bu ortaklıklarda sermaye, net aktif değere eşit mantıkla çalışır.

7) Sınav İçin Karşılaştırmalı Özet

• Nama yazılı pay: Pay sahibi bellidir, hak kullanımı kişi odaklıdır.
• Hamiline yazılı pay: Zilyetlik önemlidir.
• Adi pay: Kural pay türüdür, üstün hak içermez.
• İmtiyazlı pay: Bazı haklarda üstünlük sağlar.
• Bedelli pay: Nakit sermaye artırımı sonucu çıkar, şirkete yeni fon girer.
• Bedelsiz pay: İç kaynaklardan çıkar, yeni nakit girişi olmaz.
• Primli pay: Nominal değerin üstünde ihraç edilir.
• Primsiz pay: Nominal değerden ihraç edilir.
• Kurucu/intifa payı: Pay sahipliği hakları vermez; bazı ekonomik menfaatler sağlayabilir.
• İtibari değeri olmayan pay: Özellikle değişken sermayeli yatırım ortaklıklarında görülür.

Genel Özet

• Pay türleri farklı ölçütlere göre sınıflandırılır.
• Nama-hamiline ayrımı devre ve hak kullanımına ilişkindir.
• Adi-imtiyazlı ayrımı üstün haklara ilişkindir.
• Bedelli-bedelsiz ayrımı sermaye artırımının kaynağına ilişkindir.
• Primli-primsiz ayrımı ihraç fiyatına ilişkindir.
• Kurucu ve intifa payları klasik pay sahipliği hakları vermez.
• Genel kural itibari değerin bulunmasıdır; bazı istisnalar vardır.