Sermaye Piyasası Araçları 1

Borçlanma Araçları: Kıymetli Evrak

Borçlanma Araçları: Kıymetli Evrak

Borçlanma araçlarını doğru anlamanın ilk adımı, doğrudan tahvilden veya finansman bonosundan başlamak değildir. Önce bunların hukuk dünyasında hangi üst kavramlarla bağlantılı olduğunu görmek gerekir. Bu nedenle borçlanma araçları bölümünün ilk konusu haklı olarak kıymetli evraktır.

1) Neden Kıymetli Evrakla Başlanır?

Borçlanma araçları bölümü içindekiler yapısında önce kıymetli evrak, sonra menkul kıymet ilişkisi, ardından sermaye piyasası aracı ilişkisi anlatılmaktadır. Bunun nedeni, borçlanma araçlarının hukuki doğasının bir anda değil, katman katman kavranabilmesidir.

Yani önce kıymetli evrakı, sonra menkul kıymeti, sonra sermaye piyasası aracını anlamak gerekir. Böylece tahvil, finansman bonosu veya paya dönüştürülebilir tahvil gibi araçlar daha sağlam bir zeminde öğrenilir.

Kısa Ezber

Kıymetli evrak = temel kavram.
Menkul kıymet = yatırım için kullanılan özel görünüm.
Sermaye piyasası aracı = daha geniş üst çatı.

2) Kıymetli Evrakın Temel Mantığı

Kıymetli evrakın temel mantığı, bir hakkın senede bağlanması ve bu hakkın senetten ayrı düşünülememesidir. Başka bir ifadeyle, hak ile belge arasında sıkı bir bağlılık vardır.

Bu yapı klasik ticaret hukuku bakımından son derece önemlidir. Çünkü hak, senet üzerinden ileri sürülür, devredilir ve çoğu zaman ispat edilir. Bu nedenle kıymetli evrak kavramı, sıradan bir belge anlayışından çok daha güçlü bir hukuki anlam taşır.

3) Kıymetli Evrakın Ayırt Edici Özelliği

Kıymetli evrakta hak, belgeye adeta “yerleşmiştir”. Bu yüzden senet ibraz edilmeden hakkın kullanılması, çoğu durumda ya mümkün değildir ya da ciddi ölçüde güçleşir.

İşte bu nedenle kıymetli evrak, basit bir yazılı delilden farklıdır. Burada belge yalnızca ispat aracı değil, hakkın taşıyıcısı niteliğindedir.

4) Borçlanma Araçları ile Bağlantısı

Borçlanma araçları tarihsel ve hukuki olarak kıymetli evrak mantığından beslenir. Çünkü bunlarda da ihraççı ile yatırımcı arasında belirli bir alacak ilişkisi, ödeme vaadi ve hak düzeni bulunmaktadır.

Ancak sermaye piyasası hukuku geliştikçe, bu araçların klasik kıymetli evrak görünümünden ayrıldığı alanlar da ortaya çıkmıştır. Özellikle kaydileştirme sistemi bu ayrımın en önemli sebeplerinden biridir.

5) Kıymetli Evrak ile Menkul Kıymet İlişkisi

Kavramsal olarak menkul kıymet, kıymetli evrakın yatırım amacıyla kullanılan özel bir görünümü gibi düşünülebilir. Yani her kıymetli evrak yatırım aracı değildir; fakat menkul kıymetlerde yatırım ve fon sağlama boyutu daha görünür hale gelir.

Bu yüzden borçlanma araçları anlatılırken önce kıymetli evrak, sonra menkul kıymet bağlantısının kurulması tesadüf değildir.

Sınav İçin Kritik Nokta

Kıymetli evrak temel kavramdır.
Ama sermaye piyasası aracı olan menkul kıymetler bugün çoğu zaman kaydidir.

6) Sermaye Piyasası Araçları Neden Tam Olarak Kıymetli Evrak Değildir?

Kitapta açıkça vurgulandığı üzere, sermaye piyasası aracı olan menkul kıymetler kural olarak senede bağlanmış değildir; kaydileştirme nedeniyle şeklen kıymetli evrak alanının dışına taşınmışlardır.

Buna rağmen, mahiyetine uygun düştüğü ölçüde kıymetli evraka ilişkin bazı hükümler yine uygulanabilir. Bu nedenle “tamamen ilgisiz” değil, “kısmen bağlantılı ama birebir aynı olmayan” bir ilişki söz konusudur.

7) Çek, Bono, Poliçe ile Sermaye Piyasası Aracı Arasındaki Fark

Kitapta verilen açıklamaya göre, TTK’da kıymetli evrak olarak sayılan çek, bono ve poliçe daha çok ödeme ve kredi aracı olarak kullanılır. Buna karşılık sermaye piyasası araçları yatırım aracı niteliği taşır.

Bu ayrım çok önemlidir. Çünkü sınavlarda kavram benzerliğinden dolayı ödeme aracı ile yatırım aracını karıştırma riski yüksektir.

8) Kaydi Sistem Etkisi

Kaydi sistem sayesinde sermaye piyasası araçları çoğu zaman fiziki senet halinde değil, elektronik kayıt düzeni içinde izlenmektedir. Bu da onları klasik kıymetli evrak biçiminden uzaklaştırır.

Bu nedenle bugünün sermaye piyasasında “senet” kavramı her zaman fiziksel bir kâğıt anlamına gelmez; hakların elektronik sistemde izlenmesi de hukuki sonuç doğurur.

9) Bu Bölümde Asıl Öğrenilmesi Gereken Şey

Bu başlıkta asıl hedef, kıymetli evrakın bütün teknik ayrıntılarını ezberlemek değil; borçlanma araçlarını anlayabilmek için neden bu kavramdan başlandığını görmektir.

Yani öğrenci burada “kıymetli evrak nedir?” sorusunun yanında, “neden tahvilden önce kıymetli evrak anlatılıyor?” sorusunun cevabını da kavramalıdır.

10) Sonraki Bölüme Geçiş

Bu bölümün ardından doğal olarak kıymetli evrak ile menkul kıymet ilişkisi anlatılır. Sonra da menkul kıymet ile sermaye piyasası aracı ilişkisi kurularak borçlanma araçlarının tanımına geçilir.

Yani bu konu, devam edecek kavramsal zincirin ilk halkasıdır.

Hatırda Kalsın

Kıymetli evrak = hak ile senedin sıkı bağlılığı.
Menkul kıymet = yatırım yönü ağır basan görünüm.
Sermaye piyasası aracı = daha geniş çatı kavram.

Sınav İçin Son Özet

• Borçlanma araçları bölümünün ilk alt başlığı kıymetli evraktır.
• Kıymetli evrakta hak ile belge arasında sıkı bir bağlılık bulunur.
• Menkul kıymet, yatırım amacı öne çıkan özel görünüm olarak düşünülebilir.
• Sermaye piyasası araçları daha geniş bir üst kavramdır.
• Sermaye piyasası aracı olan menkul kıymetler kural olarak kaydi olduğundan şeklen kıymetli evrak değildir.
• Buna rağmen mahiyetine uygun düştüğü ölçüde kıymetli evrak hükümleri uygulanabilir.
• Çek, bono ve poliçe ödeme/kredi aracı; sermaye piyasası araçları ise yatırım aracı niteliği taşır.