Sermaye Piyasası Araçları 1

Pay Kavramı ve Temel Özellikleri

Pay Kavramı ve Temel Özellikleri

Sermaye Piyasası Araçları 1 dersinin en temel başlangıç noktası pay kavramıdır. Çünkü anonim ortaklık yapısında haklar, borçlar, yönetime katılım ve ekonomik menfaatler büyük ölçüde pay sahipliği üzerinden şekillenir. Sınavda bu bölüm doğrudan soru geldiği gibi, halka arz, sermaye artırımı, imtiyaz, bedelli-bedelsiz pay ve pay benzeri menkul kıymetler gibi sonraki başlıkların da temelini oluşturur.

Çekirdek Tanım:
Pay, anonim ortaklık sermayesinin belirli nominal değere bölünmüş parçasıdır ve sahibine ortaklık hakkı verir.

1) Genel Olarak Pay

Pay, anonim şirketler hukukunun merkez kavramlarından biridir. Bunun nedeni, anonim ortaklıkta ortakların sahip olduğu mali hakların, yönetime katılma imkanlarının ve bazı yükümlülüklerinin pay üzerinden belirlenmesidir. Bir başka ifadeyle, ortaklık ile yatırımcı arasındaki hukuki ve ekonomik bağın temel taşı paydır.

Pay, şirket sermayesinin bölünmüş bir parçasını temsil eder. Her pay sahibine, mevzuat ve esas sözleşme çerçevesinde belirli haklar tanınır. Pay sahibi, ortaklığın malvarlığı üzerinde doğrudan tek tek maliki olmaz; ancak pay oranı ölçüsünde ortaklık üzerinde hak sahibi olur.

Payın sahibine verdiği en temel sonuç, ortaklık kararları ve ortaklık menfaatleri üzerinde pay oranına bağlı bir konum sağlamasıdır. Bu nedenle pay yalnızca ekonomik bir araç değil, aynı zamanda yönetsel ve hukuki bir statü doğuran unsurdur.

2) Nominal Değer ve Bölünmezlik İlkesi

Payın bir itibari yani nominal değeri vardır. Türk Ticaret Kanunu sistemine göre bir payın itibari değeri bir kuruştan az olamaz ve bu değer birer kuruş ve katları şeklinde artırılabilir. Uygulamada borsada işlem gören ortaklıklarda çoğu zaman 1 TL nominal değer esas alınır.

Pay ortaklığa karşı bölünmez. Ancak bir payın birden fazla sahibi olabilir. Bu durumda hakların ortaklığa karşı kullanılabilmesi için ortak bir temsilci aracılığıyla hareket edilmesi gerekir. Temsilci atanmamışsa, ortaklığa yapılan bildirimlerden biri diğer pay sahipleri bakımından da sonuç doğurabilir.

3) Pay Senedi ve Hisse Senedi İfadesi

Senede bağlanan paylar uygulamada çoğu zaman hisse senedi olarak adlandırılır. Teknik olarak burada senet, payın temsil aracı niteliğindedir. Yani asıl hak paydan kaynaklanır; senet ise bu hakkın kıymetli evrak biçimindeki görünümüdür.

Bir senet bir veya birden fazla payı temsil edebilir. Bu nedenle sınavda pay ile pay senedinin tamamen aynı şey olmadığı; fakat birbirleriyle çok yakın ilişkili olduğu unutulmamalıdır.

4) Sermaye Piyasası Aracı Olarak Pay

Sermaye piyasası mevzuatında pay çok özel bir yere sahiptir. Sermaye Piyasası Kanununda menkul kıymetler üst başlığı altında paylar, pay benzeri diğer kıymetler ve bunlara ilişkin depo sertifikaları sayılmıştır. Pay Tebliği bakımından ise pay, ortaklığın sermayesini temsil eden ve sahibine ortaklık hakkı veren menkul kıymet olarak kabul edilir.

Payın sermaye piyasası aracı olarak önem kazanmasının temel sebebi, ikincil piyasada alınıp satılabilmesi ve piyasa fiyatı oluşturabilmesidir. Bu nedenle pay fiyatını etkileyen bilgilerin doğru, tam, zamanında ve karşılaştırılabilir şekilde kamuya açıklanması gerekir. Aksi halde sağlıklı fiyat oluşumu bozulur ve yatırımcılar arasında bilgi asimetrisi ortaya çıkar.

Payın borçlanma araçlarından ayrıldığı en önemli nokta, vadesinin ve sabit getirisinin bulunmamasıdır. Pay sahibinin getirisi; kar payı, tasfiye sonucuna katılma ve değer artış kazancı gibi unsurlardan oluşur. Şirket zarar ederse kar payı alınamayabilir; ayrıca payın piyasa değeri düşebilir.

Şirketin tasfiyesi veya iflası halinde ödeme sıralamasında pay sahipleri borçlanma aracı sahiplerinden sonra gelir. Tüm borçlar ödendikten sonra kalan bir artık varsa bu tutar pay sahipleri arasında payları oranında dağıtılır. Ancak pay sahibinin sorumluluğu kural olarak ödediği pay bedeli ile sınırlıdır.

5) Kaydileştirme ve MKK

Payları borsada işlem gören ortaklıklarda paylar üzerindeki mülkiyet ve diğer haklar Merkezi Kayıt Kuruluşu nezdinde kayden izlenir. Bu yapı, fiziki senet mantığından elektronik kayıt sistemine geçildiğini gösterir. Kaydileştirme sayesinde payların devri, izlenmesi ve hak sahipliğinin takibi daha güvenli ve sistematik hale gelir.

Sınav açısından MKK ifadesi görüldüğünde, özellikle borsada işlem gören payların elektronik ortamda izlenmesi akla gelmelidir.

6) Temel Pay Türleri

Paylar farklı ölçütlere göre sınıflandırılır ve bu ayrımlar sınavda sıkça sorulur. Burada ilk bölüm düzeyinde temel çerçeve bilinmelidir:

• Nama yazılı pay: Sahibinin adı belirli olan paydır. Devir ve hak kullanımı daha kişisel nitelik taşır.
• Hamiline yazılı pay: Zilyetliğin devri önemlidir. Bedeli tamamen ödenmemiş paylar için hamiline yazılı senet çıkarılamaz.
• Adi pay: Kural olarak eşit hak sağlayan paydır.
• İmtiyazlı pay: Kar payı, tasfiye payı, rüçhan, oy hakkı veya yönetimde temsil gibi alanlarda adi paylara göre üstünlük sağlar.
• Bedelli pay: Nakit sermaye artırımı sonucu çıkarılır; şirkete dışarıdan fon girişi vardır.
• Bedelsiz pay: İç kaynaklardan veya kar payından sermaye artırımı sonucu çıkarılır; ortaklardan ayrıca bedel alınmaz.
• Primli pay: Nominal değerin üzerinde ihraç edilen paydır.
• Primsiz pay: Nominal değerden ihraç edilen paydır.

Ayrıca kurucu ve intifa payları ile itibari değeri olan ve olmayan pay ayrımı da mevcuttur. Özellikle değişken sermayeli yatırım ortaklıklarında payların itibari değeri bulunmaması önemli bir istisnadır.

Sınav Tuzağı:
İmtiyaz kural olarak pay sahibine değil, paya tanınır.

7) Payların Sağladığı Haklar

Pay sahipliği, yalnızca kar beklentisi değil, aynı zamanda çeşitli hukuki yetkiler doğurur. Bu haklar genellikle mali haklar, idari haklar ve dava hakları olarak sınıflandırılır.

A) Mali Haklar

• Kar payı alma hakkı
• Tasfiye bakiyesine katılma hakkı
• Bedelsiz pay alma hakkı
• Yeni pay alma hakkı
• Ayrılma veya çıkarılma ile bağlantılı bazı mali haklar
• Sermayenin korunmasını isteme hakkı

B) İdari Haklar

• Genel kurula katılma hakkı
• Oy hakkı
• Bilgi alma ve inceleme hakkı
• Genel kurulu toplantıya çağırma veya gündeme madde koydurma imkanları
• Yönetim kurulunda temsil edilme hakkı
• Özel denetim isteme hakkı

C) Dava Hakları

• İptal davası
• Butlan davası
• Sorumluluk davaları
• Bilgi alma ve inceleme davası
• Özel denetim isteme davası
• Haklı sebeple fesih gibi çeşitli dava imkanları

8) Azınlık Pay Sahipliği

Bazı haklar her pay sahibi tarafından tek başına kullanılabilirken, bazı hakların kullanımı için belirli bir asgari pay oranı gerekir. Halka açık anonim ortaklıklarda bu oran yüzde 5, halka kapalı anonim ortaklıklarda ise yüzde 10 olarak kabul edilir. Bu oranı sağlayanlar azınlık pay sahibi niteliğindedir.

Azınlık pay sahipleri genel kurul gündemine madde ekletme, genel kurulun ertelenmesini isteme, belirli koşullarda özel denetçi atanmasını isteme gibi daha kuvvetli araçlara sahiptir.

9) Pay Sahibinin Yükümlülükleri

Pay sahipliği sadece hak vermez; bazı yükümlülükler de doğurur. Bunların başında sermaye koyma borcu gelir. Ayrıca esas sözleşmeyle getirilen ikincil borçlar, sadakat borcu ve sır saklama borcu da önem taşır.

Özellikle sınavda, pay sahibinin şirket borçlarından sınırsız sorumlu olmadığı; fakat üstlendiği pay bedeli ve bazı özel yükümlülükler çerçevesinde sorumluluk taşıdığı bilinmelidir.

Genel Özet

• Pay, anonim ortaklık sermayesinin bölünmüş parçasıdır.
• Pay sahibine ortaklık hakkı verir.
• Payın nominal değeri vardır ve kural olarak bir kuruştan az olamaz.
• Payın sabit getirisi ve vadesi yoktur.
• Pay sahipleri borçlanma aracı sahiplerine göre tasfiye sırasında daha sonraki sıradadır.
• Paylar nama-hamiline, adi-imtiyazlı, bedelli-bedelsiz, primli-primsiz gibi ayrımlara tabi tutulabilir.
• Pay sahiplerinin mali, idari ve dava hakları vardır.
• Azınlık pay sahipleri bazı özel yetkilere sahiptir.
• Borsada işlem gören paylar MKK nezdinde kayden izlenir.