Sermaye Piyasası Araçları 1

Paylar ve Pay Benzeri Menkul Kıymetler: Kavramsal Çerçeve, Payın Türleri ve Sağladığı Haklar

Paylar ve Pay Benzeri Menkul Kıymetler

Bu konu, Sermaye Piyasası Araçları 1 dersinin temel giriş kapısıdır. Çünkü pay kavramı anlaşılmadan halka arz, sermaye artırımı, ortaklık hakları, imtiyazlı yapı, kaydileştirme ve pay benzeri menkul kıymetler gibi başlıkların sağlıklı biçimde kavranması mümkün değildir.

1) Genel Olarak Pay

Pay, anonim ortaklık sermayesinin belirli bir nominal değere bölünmüş parçasını ifade eder. Başka bir anlatımla pay, ortaklık sermayesinin hukuken bölünmüş küçük birimidir ve sahibine ortaklık ilişkisinden doğan çeşitli haklar sağlar. Bu nedenle pay, anonim şirket hukukunun merkez kavramlarından biridir.

Pay sahibi, sahip olduğu pay oranında ortaklığın malvarlığına doğrudan malik olmaz; ancak ortaklıkla olan hukuki ilişkisi nedeniyle ortaklık üzerinde belirli mali ve yönetsel haklar elde eder. Kâr payı alma, genel kurula katılma, oy kullanma ve tasfiye bakiyesine katılma gibi haklar bu çerçevede önem taşır.

Türk Ticaret Kanunu uyarınca bir payın itibari değeri bir kuruştan az olamaz. Bu değer birer kuruş ve katları şeklinde artırılabilir. Uygulamada özellikle borsada işlem gören ortaklıklarda bir payın nominal değeri çoğu zaman 1 TL olarak görülmektedir.

Kısa Hatırlatma

Pay = Ortaklık sermayesinin bölünmüş parçası
Pay sahipliği = Ortaklıkla kurulan hak ve yükümlülük ilişkisi
Pay senedi = Payı temsil eden kıymetli evrak niteliğindeki belge

2) Senede Bağlanan Pay ve Pay Senedi

Payın senede bağlanmış olması halinde, bu hak kıymetli evrak niteliği taşıyan bir belge üzerinden temsil edilir. Uygulamada buna çoğu kez hisse senedi denilmektedir. Böylece paya bağlı hakların kullanımı ve devri, ilgili senet yapısı üzerinden gerçekleştirilir.

Bir pay senedi bir veya birden fazla payı temsil edebilir. Örneğin ortaklık sermayesinin 1 TL nominal değerli paylara bölündüğü bir yapıda, bir senet tek bir payı temsil edebileceği gibi birden fazla payı da temsil edebilir. Burada önemli olan, temsil edilen toplam nominal değerin açık biçimde belirlenmesidir.

3) Sermaye Piyasası Aracı Olarak Pay

Sermaye piyasası mevzuatında pay, ortaklığın sermayesini temsil eden ve sahibine ortaklık hakkı veren menkul kıymet olarak değerlendirilir. Bu yönüyle pay, yatırımcının ortaklığa sağladığı sermaye katkısını temsil eder.

Payın sermaye piyasası aracı olarak önem kazanmasının temel nedeni, ikincil piyasada işlem görebilmesi ve bu yolla piyasa fiyatının oluşabilmesidir. Sağlıklı fiyat oluşumu için ise yatırımcıların kararlarını etkileyebilecek bilgilerin tam, açık, karşılaştırılabilir ve zamanında kamuya duyurulması gerekir.

Payın borçlanma araçlarından en önemli farkı, sabit getirili ve belirli vadeli bir araç olmamasıdır. Pay sahipleri kâr payı alabilir, pay değerindeki artıştan yararlanabilir ve tasfiye halinde kalan değere payları oranında katılabilir. Ancak ortaklığın zarar etmesi halinde kâr payı elde edemeyebilir, hatta pay değeri düşebilir.

Pay sahipleri ödeme sıralamasında borçlanma aracı sahiplerinden sonra gelir. Ortaklığın tasfiyesi veya iflası halinde önce borçlar ödenir; geriye bir artık değer kalırsa bu tutar pay sahiplerine dağıtılır. Buna karşılık pay sahibinin sorumluluğu kural olarak taahhüt ettiği sermaye ile sınırlıdır.

4) Kaydileştirme ve MKK

Payları borsada işlem gören ortaklıklarda paylar üzerindeki mülkiyet ve diğer haklar Merkezi Kayıt Kuruluşu A.Ş. nezdinde kayden izlenir. Bu sistem, fiziki senet dolaşımını azaltmış, güvenliği artırmış ve hak sahipliğinin elektronik ortamda takip edilmesini mümkün hale getirmiştir.

Kaydileştirme ile birlikte özellikle borsada işlem gören paylar bakımından fiziki hisse senedi uygulaması büyük ölçüde terk edilmiş; payların devri, saklanması ve hak kullanımına ilişkin süreçler daha şeffaf ve sistematik hale gelmiştir.

5) Pay Türleri

a) Nama ve Hamiline Yazılı Paylar

Tedavül bakımından paylar nama ve hamiline yazılı olarak ayrılır. Nama yazılı paylar, belirli bir kişinin adına düzenlenen ve devri bazı usullere bağlı olan paylardır. Hamiline yazılı paylarda ise hak sahipliği zilyetlik ve ilgili kayıt sistemi ile daha farklı bir görünüm kazanır. Bedeli tamamen ödenmemiş paylar için hamiline yazılı pay senedi çıkarılamaması önemli bir kuraldır.

b) Adi ve İmtiyazlı Paylar

Adi paylar sahiplerine eşit nitelikte haklar sağlar. İmtiyazlı paylar ise kâr payı, tasfiye payı, oy hakkı, rüçhan hakkı ya da yönetimde temsil gibi alanlarda adi paylara göre üstünlük tanıyabilir. Ancak bu üstünlükler sınırsız değildir; mevzuatın çizdiği sınırlar içinde değerlendirilir.

c) Bedelli ve Bedelsiz Paylar

Nakit sermaye artırımı sonucu çıkarılan paylar bedelli pay niteliğindedir. Bu durumda ortaklığa dışarıdan fon girişi olur. İç kaynaklardan veya kâr payından yapılan sermaye artırımlarında çıkarılan paylar ise bedelsiz pay olarak adlandırılır; burada ortaklardan ayrıca bedel talep edilmez.

ç) Primli ve Primsiz Paylar

Nominal değeri üzerinden çıkarılan paylar primsiz; nominal değerin üzerinde bir bedelle çıkarılan paylar ise primli pay olarak anılır. Uygulamada özellikle borsada işlem gören ortaklıkların bazı sermaye artırımlarında primli ihraç gündeme gelebilir.

d) Kurucu ve İntifa Payları

Kurucu ve intifa payları, klasik pay sahipliği haklarının tamamını vermez. Buna rağmen kârdan pay alma, tasfiye sonucuna katılma veya yeni çıkarılacak payları alma gibi belirli ekonomik yararlar sağlayabilirler.

e) İtibari Değeri Olan ve Olmayan Paylar

Genel kural, payların bir itibari değere sahip olmasıdır. Bununla birlikte bazı özel ortaklık yapılarında, özellikle değişken sermayeli yatırım ortaklıklarında, itibari değeri bulunmayan pay modeli kabul edilmiştir.

Ezber Kutusu

• Nama yazılı: Adına düzenlenir.
• Hamiline yazılı: Tedavül kolaylığı daha yüksektir.
• Adi: Eşit hak sağlar.
• İmtiyazlı: Bazı haklarda üstünlük verir.
• Bedelli: Dışarıdan fon girişi vardır.
• Bedelsiz: İç kaynak kullanılır.
• Primli: Nominal değerin üstünde ihraç edilir.

6) Payların Sağladığı Haklar

Payın sahibine sağladığı haklar genel olarak mali haklar, idari haklar ve dava hakları şeklinde sınıflandırılır.

Mali Haklar

• Kâr payı alma hakkı
• Tasfiye bakiyesine katılma hakkı
• Bedelsiz pay alma hakkı
• Yeni pay alma hakkı
• Sermayenin korunmasını isteme hakkı

İdari Haklar

• Genel kurula katılma hakkı
• Oy hakkı
• Bilgi alma ve inceleme hakkı
• Özel denetim isteme hakkı
• Yönetim kurulunda temsil edilme hakkı

Dava Hakları

• İptal davası açma hakkı
• Butlan davası
• Sorumluluk davaları
• Bilgi alma ve inceleme davası
• Haklı sebeple fesih davası gibi başvuru yolları

7) Azınlık Pay Sahipleri

Her pay sahibi bazı hakları tek başına kullanabilir. Buna karşılık bazı hakların kullanılabilmesi için belirli bir asgari oranda pay sahipliğine ihtiyaç vardır. Halka açık ortaklıklarda %5, halka kapalı anonim ortaklıklarda ise %10 ve üzeri paya sahip olanlar azınlık pay sahibi olarak kabul edilir.

Azınlık pay sahipleri gündeme madde ekletme, genel kurulun ertelenmesini isteme, özel denetçi talebinde bulunma ve bazı hâllerde mahkemeye başvurma gibi ilave güvencelerden yararlanır.

8) Pay Sahibinin Yükümlülükleri

Pay sahipliği yalnızca hak doğurmaz; bazı yükümlülükler de yükler. Bunların başında sermaye koyma borcu gelir. Ayrıca esas sözleşmede öngörülebilecek ikincil borçlar, sadakat yükümlülüğü ve sır saklama borcu da önemlidir.

9) Pay Benzeri Menkul Kıymetler

Pay benzeri menkul kıymetler, klasik anlamda pay olmamakla birlikte pay sahipliği haklarının bir kısmını sağlayan, sabit getiri taahhüdü içermeyen ve niteliği itibarıyla paya benzeyen sermaye piyasası araçlarıdır.

Bu araçlar sermayede temsil edilmek zorunda değildir; ancak ihraççıyla olan menfaat ilişkileri, sabit getirili borçlanma araçlarından farklıdır. Sağlanacak menfaatler ilgili dönemdeki sonuçlara ve ihraççı performansına bağlı olarak değişebilir.

Katılma intifa senetleri bu başlık altında en sık verilen örneklerden biridir. Bunlar sahiplerine net kârdan pay alma, tasfiye bakiyesine katılma veya yeni çıkarılacak payları alma gibi haklar sağlayabilir; ancak klasik pay sahipliği statüsü vermez.

Sınav İçin Son Özet

• Pay, anonim ortaklık sermayesinin bölünmüş parçasıdır.
• Payın sabit getirisi ve belirli vadesi yoktur.
• Pay sahipleri, borçlanma aracı sahiplerinden sonra gelir.
• Paylar; nama/hamiline, adi/imtiyazlı, bedelli/bedelsiz, primli/primsiz gibi türlere ayrılır.
• Mali, idari ve dava hakları pay sahipliğinin temel hak gruplarıdır.
• Azınlık pay sahipliği halka açık ortaklıklarda %5, halka kapalı ortaklıklarda %10 eşiğiyle önem kazanır.
• Pay benzeri menkul kıymetler, paya benzeyen fakat klasik pay niteliği taşımayan araçlardır.