Yatırım Kuruluşları

Türev Araçlar ve Tezgahüstü İşlemler

Türev Araçlar ve Tezgahüstü İşlemler

Türev araçlar konusu SPL sınavlarında en çok karıştırılan alanlardan biridir. Bunun temel nedeni, hem türev araç kavramının geniş olması hem de tezgahüstü işlemler, fark kontratları, kaldıraçlı işlemler ve türev sayılmayan hallerin birbirine yakın görünmesidir. Bu bölümde konu, sınav mantığına uygun biçimde sade ama derin şekilde ele alınmaktadır.

1) Genel Çerçeve

Sermaye piyasasında türev araçlar, değeri başka bir varlığa, fiyata, göstergeye veya endekse bağlı olan yapılardır. Uygulamada bunlar riskten korunma, pozisyon alma, spekülasyon veya arbitraj amacıyla kullanılabilir.

Türev araç işlemleri yalnızca borsalarda yapılmaz. İşlemin niteliğine göre borsalarda, teşkilatlanmış diğer pazar yerlerinde veya tezgahüstü piyasalarda da gerçekleştirilebilir. İşte bu nokta sınavlarda çok sık sorulur.

2) Türev Araç Tanımı

Mevzuat sistematiğinde türev araç kavramı oldukça geniştir. Genel olarak değeri; menkul kıymet fiyatına veya getirisine, döviz fiyatına veya değişimine, faiz oranına veya değişimine, kıymetli maden ya da emtia fiyatına, kredi riskine, enerji fiyatlarına, iklim değişkenlerine ya da bunlardan oluşturulan endekslere bağlı olan araçlar türev araç niteliği taşıyabilir.

Ayrıca menkul kıymetleri satın alma, satma veya değiştirme hakkı veren araçlar da türev araç kapsamına girebilir. Kaldıraçlı işlemler de mevzuat içinde türev araçlar başlığıyla ilişkilendirilen özel bir alan oluşturur.

Burada kritik nokta şudur: Yatırım Hizmetleri Tebliği türev araçlar için ayrı bir tanım vermekten çok, hangi işlemlerin bu kapsamda değerlendirileceğini ve hangilerinin bu kapsam dışında kalacağını belirleme yolunu seçmiştir.

3) OTC (Tezgahüstü) İşlemler Nedir?

OTC, yani tezgahüstü işlemler; işlemlerin borsa gibi organize bir piyasa yerine, taraflar arasında doğrudan veya yatırım kuruluşları aracılığıyla yapılandırıldığı piyasalardır.

Tezgahüstü piyasalar daha esnek olabilir. Sözleşme şartları, vade yapısı, dayanak varlık ve teminat koşulları daha özel şekilde düzenlenebilir. Ancak bu esneklik, aynı zamanda karşı taraf riski, likidite riski ve fiyatlama şeffaflığı bakımından daha fazla dikkat gerektirir.

Tebliğe göre kaldıraçlı işlemler dışında kalan türev araçlara ilişkin emir iletimi, işlem aracılığı ve portföy aracılığı faaliyetleri, işlemin niteliğine göre borsalarda ve teşkilatlanmış diğer pazar yerlerinde ya da tezgahüstü piyasalarda yapılabilir.

4) OTC Türev İşlemlerde Liste Oluşturma Yükümlülüğü

İşlem aracılığı veya portföy aracılığı kapsamında tezgahüstü türev araç işlemleri gerçekleştirecek yatırım kuruluşları, işlem yapacakları türev araç türlerine ve bu araçların dayanak varlıklarına ilişkin bir liste oluşturmak zorundadır.

Bu liste:

• Birlik tarafından belirlenen esaslar çerçevesinde hazırlanır,
• Kuruluşun internet sitesinde yayımlanır,
• Birliğe gönderilir.

Listede yapılacak değişiklikler de internet sitesinde ilan edilir ve ilanı izleyen beş iş günü içinde Birliğe bildirilir. Talep edilirse Birlik bu listeleri Kurula iletir.

Bu düzenlemenin amacı, OTC ürün evreninin şeffaflaştırılması ve yatırım kuruluşlarının hangi ürünlerde faaliyet gösterdiğinin izlenebilmesidir.

5) Fark Kontratları (CFD) Nedir?

Fark kontratları, yatırımcının dayanak varlığın kendisini teslim almadan, fiyat değişiminden doğan fark üzerinden pozisyon aldığı yapılardır. Ekonomik mantık olarak yatırımcı dayanak varlığın fiyat hareketine maruz kalır; ancak işlemin odağında fiziksel teslim değil, fiyat farkının hesaplanması vardır.

Yatırım Hizmetleri Tebliği bakımından çok önemli bir nokta şudur: Tezgahüstünde gerçekleştirilen fark kontratları, Kurulun diğer düzenlemelerindeki tanımlardan bağımsız olarak türev araç kabul edilir.

Ayrıca fark kontratları, kaldıraçlı alım satım işlemlerine ilişkin hükümlere tabidir. Bu yüzden kaldıraç oranı, teminatların izlenmesi ve raporlanması, deneme hesapları, emir iptali, reklam ve duyuru sınırlamaları gibi birçok hüküm bu işlemlerde de önem kazanır.

6) Fark Kontratlarında Uygulanan Temel Mantık

Fark kontratlarında yatırımcı dayanak varlığın fiyat artışı veya azalışı üzerine pozisyon alır. Kar veya zarar, alım ve satım fiyatı arasındaki farktan doğar. Bu nedenle CFD yapısı, yatırımcıya fiyat hareketlerinden yararlanma imkanı sunarken, aynı zamanda yüksek risk ve yüksek oynaklık içerir.

Mevzuatın bu işlemleri kaldıraçlı işlemler rejimine bağlaması tesadüf değildir. Çünkü fark kontratları da tıpkı kaldıraçlı işlemler gibi müşteri korunması, teminat takibi ve zarar kontrolü bakımından özel düzenleme gerektirir.

Ayrıca fark kontratlarında da işlem aracılığı faaliyeti kapsamında, ancak yurt içinde portföy aracılığına yetkili aracı kurum lehine işlem gerçekleştirilebilir.

7) Türev Sayılmayan İşlemler

Mevzuat bazı işlemleri açıkça türev araç işlemi kapsamı dışında bırakmıştır. Bu kısım sınavlarda doğrudan “hangisi türev araç işlemi kapsamında değildir?” şeklinde sorulur.

• Döviz, kıymetli maden, kıymetli taş, mal veya diğer varlıkların fiziki alım satımı
• Gerçek ve/veya tüzel kişilerin kendi aralarında, yatırım kuruluşu aracılığı olmaksızın gerçekleştirdikleri ve ticari veya mesleki faaliyet sayılamayacak nitelikteki türev alım satım işlemleri

Burada özellikle “fiziki alım satım” ifadesine dikkat etmek gerekir. Çünkü sınavda çoğu zaman fiziki döviz veya altın alım satımı ile türev yapılar bilinçli olarak karıştırılır.

8) Kaldıraçlı İşlem Kapsamı Dışında Kalan Haller

Türev araç ile kaldıraçlı işlem kavramları ilişkili olsa da aynı şey değildir. Mevzuat bazı iş ve işlemleri özellikle kaldıraçlı işlemler kapsamı dışında tutmuştur.

• Kaldıraçlı alım satım işlemlerine konu edilebilecek varlıkların fiziki alım satımı
• Bankalar arasında yapılan işlemler
• Bankalar tarafından aracı kurumlara likidite sağlanması amacıyla yapılan işlemler

Bu liste, sınavlarda “aşağıdakilerden hangisi kaldıraçlı işlem kapsamı dışındadır?” biçiminde çok uygun soru üretir. Dolayısıyla türev araç kapsamı dışında kalan haller ile kaldıraçlı işlem kapsamı dışında kalan halleri ayrı ayrı ezberlemek gerekir.

9) Türev Araç, OTC ve Fark Kontratları Arasındaki İlişki

Bu üç başlık birbiriyle bağlantılıdır ama özdeş değildir.

• Türev araç üst kavramdır.
• OTC işlem ise bu aracın işlem gördüğü yöntemlerden biridir.
• Fark kontratı ise belirli bir türev araç türüdür.

Yani her OTC işlem fark kontratı değildir; her fark kontratı da tüm türev araç evrenini temsil etmez. Ancak tezgahüstü fark kontratları, hem türev araç hem de kaldıraçlı işlem hükümlerine bağlı özel bir alt alan oluşturur.

Final Özet (Sınavlık)

• Türev araçlar yalnızca borsada değil, tezgahüstü piyasalarda da işlem görebilir.
• OTC türev işlemler için ürün listesi oluşturulmalı, internet sitesinde yayımlanmalı ve Birliğe gönderilmelidir.
• Fark kontratları türev araçtır.
• Tezgahüstü fark kontratları kaldıraçlı işlem hükümlerine tabidir.
• Fiziki döviz, altın, kıymetli maden, taş ve mal alım satımı türev işlem değildir.
• Yatırım kuruluşu aracılığı olmadan, ticari veya mesleki faaliyet sayılamayacak bazı işlemler de türev araç kapsamı dışındadır.
• Fiziki alımlar, bankalar arası işlemler ve bankaların aracı kurumlara likidite sağlaması bazı hallerde kaldıraçlı işlem kapsamı dışındadır.