Yatırım Kuruluşları

Yatırım Kuruluşlarının Kuruluşu (III-39.1)

Yatırım Kuruluşlarının Kuruluşu (III-39.1)

III-39.1 sayılı Tebliğ, yatırım kuruluşlarının sadece hangi faaliyetleri yapabileceğini değil, aynı zamanda nasıl kurulacağını, hangi ortaklık yapısına sahip olacağını, hangi organizasyon sistemiyle çalışacağını ve yönetim yapısının nasıl şekilleneceğini de düzenler. Bu yüzden bu bölüm sınavda “ezber + mantık” isteyen bir alandır.

1) Genel Çerçeve

III-39.1 sayılı Yatırım Kuruluşlarının Kuruluş ve Faaliyet Esasları Hakkında Tebliğ; yatırım hizmetleri ve faaliyetleri ile yan hizmetleri sunacak yatırım kuruluşlarının kuruluşuna, kurucu, ortak ve personeline, faaliyete geçmesine, yükümlülüklerine, merkez dışı örgütlerine, dışarıdan hizmet alımına ve faaliyet esaslarına ilişkin ilke ve esasları düzenler.

Bu nedenle Tebliğ, yatırım kuruluşlarının “sadece bir şirket olarak kurulmasını” değil, sermaye piyasasında faaliyet gösterebilecek nitelikte bir kurumsal yapıya sahip olmasını hedefler. Yani burada sıradan şirket kuruluşundan daha ileri bir düzenleme vardır.

2) Kuruluş Şartlarının Mantığı

Yatırım kuruluşlarının kuruluşunda temel amaç, sermaye piyasasında güven ve istikrarı koruyacak bir yapı oluşturmaktır. Çünkü yatırım kuruluşları müşteri varlıklarıyla temas eder, piyasa işlemlerine aracılık eder ve bazı durumlarda yüksek riskli faaliyetler yürütür. Bu nedenle kuruluş şartları da sıradan ticari şirketlere kıyasla daha sıkıdır.

Kuruluş şartları genel olarak üç eksende düşünülmelidir:

• Kurucu ve ortaklara ilişkin nitelikler
• Kurumsal ve mali yapı
• Faaliyete geçmeye uygun organizasyon ve yönetim sistemi

Yani Kurul yalnızca “şirket kurulmuş mu?” sorusuna bakmaz; aynı zamanda “bu yapı yatırım kuruluşu olarak güvenli biçimde çalışabilir mi?” sorusuna cevap arar.

3) Aracı Kurumun Kuruluşuna İlişkin Temel Yaklaşım

Mevcut mevzuat yapısında aracı kurum, Kurul tarafından belirli yatırım hizmet ve faaliyetlerini yapmak üzere yetkilendirilen yatırım kuruluşudur. Dolayısıyla aracı kurumun kuruluşu ile faaliyete geçmesi birbirinden ayrı ama bağlantılı iki aşamadır.

İlk aşamada şirketleşme ve ortaklık yapısı kurulur. İkinci aşamada ise faaliyet izni alınır ve fiilen faaliyete geçmek için aranan özel şartlar tamamlanır. Bu ayrım sınavlarda önemlidir; çünkü “kuruluş” ile “faaliyete geçme” aynı şey değildir.

4) Kurucular ve Ortaklık Yapısı Neden Önemlidir?

Yatırım kuruluşlarının ortaklık yapısı, sermaye piyasasında güven unsurunun merkezinde yer alır. Çünkü ortaklar sadece sermaye koyan kişiler değildir; aynı zamanda kurumun mali dayanıklılığı, yönetim anlayışı ve mevzuata uyum kültürü üzerinde doğrudan etkilidir.

Bu nedenle Tebliğ’de ortaklara ilişkin özel hükümler, pay devirleri ve belirli oranları aşan pay edinimleri için Kurul izni gibi konular ayrıca düzenlenmiştir. Özellikle aracı kurum sermayesinin veya oy haklarının yüzde 10, 20, 33 veya 50 seviyelerini aşan değişiklikler Kurul iznine tabidir. Yönetim imtiyazı veren veya intifa hakkı taşıyan payların devri ise oran aranmaksızın izne tabidir.

Bu mantık, yatırım kuruluşu ortaklık yapısının kontrolsüz biçimde değişmesini önlemek içindir.

5) Faaliyete Geçmek İçin Aranan Şartlar

Aracı kurumun kurulmuş olması tek başına yeterli değildir. Fiilen faaliyete geçebilmesi için Tebliğ’de aranan genel ve özel şartların sağlanması gerekir. Bu şartların özünde şu düşünce vardır: yatırım kuruluşu, yürütmeyi planladığı faaliyetlere uygun, sağlıklı ve denetlenebilir bir yapıya sahip olmalıdır.

Kitaptaki açıklamaya göre özellikle şu unsurlar önemlidir:

• Tercih edilen hizmet ve faaliyet konularına uygun sağlıklı bir yönetim yapısı kurulması
• Personelin görev tanımları ile yetki ve sorumluluklarının belirlenmiş olması
• İç kontrol, teftiş ve risk yönetim sistemlerinden oluşan iç denetim sisteminin kurulması
• Organizasyon yapısının çıkar çatışmalarını önleyecek şekilde oluşturulması

Yani faaliyete geçiş, kâğıt üstünde kurulmuş bir şirketten öte, işleyen bir kontrol yapısının kurulmuş olmasını gerektirir.

6) Organizasyon Yapısı

Organizasyon yapısı, yatırım kuruluşunun faaliyetlerini sağlıklı biçimde yürütebilmesi için kurulan kurumsal iskelettir. Tebliğ mantığında organizasyon yapısı yalnızca departman isimlerinden ibaret değildir. Görev tanımlarının, yetki sınırlarının, raporlama hatlarının ve kontrol mekanizmalarının net olarak kurulmuş olması gerekir.

Kitaptaki değerlendirmeye göre her aracı kurumun, yapacağı faaliyetlerden bağımsız olarak:

• Genel müdür atamasını yapmış olması,
• Muhasebe birimini oluşturmuş olması,
• İç denetim sistemini kurmuş olması

gerekir.

Ayrıca yürütülecek faaliyetlere göre kurumsal finansman, araştırma, türev araçlar ve risk yönetimi gibi alanlarda lisanslı personel istihdamı zorunlu olabilir. Sunulacak hizmetlere ilişkin iş akış prosedürleri, iş süreçleri ve görev tanımları da önceden oluşturulmalıdır.

7) İç Kontrol, Teftiş ve Risk Yönetimi

Tebliğ’de organizasyon yapısının, Kurulun iç denetim sistemine ilişkin düzenlemelerine uygun biçimde iç kontrol, teftiş ve risk yönetim sistemlerini içerecek şekilde kurulması zorunlu tutulmuştur. Bu üçlü yapı, yatırım kuruluşunun kendi kendini denetleyebilmesini sağlar.

İç kontrol, günlük iş akışının mevzuata ve iç prosedürlere uygun yürütülmesini gözetir. Teftiş, daha kapsamlı ve sistematik denetim fonksiyonu görür. Risk yönetimi ise kurumun üstlendiği finansal ve operasyonel risklerin ölçülmesi ve yönetilmesini sağlar.

Bu nedenle organizasyon yapısının bu sistemleri içermemesi, yatırım kuruluşunun faaliyete geçmesi bakımından ciddi eksiklik sayılır.

8) Çıkar Çatışmasının Önlenmesi

III-39.1 sistematiğinde organizasyon yapısının ayrıca çıkar çatışmalarını önleyecek şekilde kurulmuş olması gerekir. Bunun nedeni açıktır: yatırım kuruluşları hem müşteri işlemleri, hem kendi pozisyonları, hem araştırma faaliyetleri, hem de aracılık hizmetleri nedeniyle çıkar çatışmasına açık yapılardır.

Bu nedenle daha kuruluş aşamasında bile organizasyon tasarımının bu riski azaltacak şekilde kurulması beklenir. Yani çıkar çatışması politikası sonradan eklenen bir belge değil, bizzat organizasyon tasarımının bir parçasıdır.

9) Genel Müdür ve Genel Müdür Yardımcıları

Aracı kurum genel müdür ve genel müdür yardımcılarının mali piyasalar veya işletmecilik alanında en az 7 yıllık mesleki deneyime sahip olması gerekir. Ayrıca işin gerektirdiği dürüstlük ve itibara da sahip olmaları aranır.

Genel müdürün münhasıran bu görev için istihdam edilmesi zorunludur. Ancak belirli koşullarda, aracı kurumun yönetim veya sermaye ilişkisi içinde bulunduğu bazı kuruluşlarda icrai nitelikte olmamak kaydıyla yönetim kurulu üyeliği gibi görevler üstlenebilir.

Genel müdürlüğe ve genel müdür yardımcılığına atanacak kişilerin Kurula bildirilmesi şarttır. Bildirimden itibaren 7 iş günü içinde olumsuz görüş gelmezse atama yapılabilir ve sonrasında Birliğe bildirim yükümlülüğü doğar. Görevden ayrılanlar için de ayrı bildirim yükümlülüğü vardır.

10) Yönetim Kurulu Yapısı

Aracı kurum yönetim kurulu asgari üç üyeden oluşur. Yönetim kurulu üyelerinin çoğunluğunun dört yıllık lisans eğitimi veren okullardan mezun olması şarttır. Bu hüküm, yatırım kuruluşunun stratejik yönetiminin asgari bir kurumsal yeterlilik tabanına dayanmasını amaçlar.

Tüzel kişi yönetim kurulu üyesi varsa, tüzel kişi adına belirlenen gerçek kişilerde de aracı kurum personeli için öngörülen şartlar aranır. Ayrıca yönetim yetkisinin murahhas üyelere bırakılması halinde, en az iki üyenin murahhas tayin edilmesi ve bunların yetki ve sorumluluk alanlarının açıkça belirlenmesi gerekir.

Buradaki mantık, yönetim yetkisinin belirsiz ve denetimsiz biçimde tek elde toplanmasını önlemektir.

11) Yönetim Yapısının Sınav Mantığı

Bu başlık sınavlarda genellikle doğrudan tanım sorusu olarak değil, “hangisi kuruluş şartıdır?”, “hangisi organizasyon yapısına ilişkindir?”, “genel müdür için aranan şart hangisidir?” veya “yönetim kuruluna ilişkin doğru ifade hangisidir?” şeklinde gelir.

Bu yüzden şu çekirdekleri net ayırmak gerekir:

• Kuruluş şartı = ortaklık ve kurumsal yeterlilik zemini
• Organizasyon = görev tanımı + iç kontrol + teftiş + risk yönetimi + çıkar çatışması önleme
• Yönetim yapısı = genel müdür, genel müdür yardımcıları ve yönetim kurulu yapısı

Final Özet (Sınavlık)

• III-39.1 Tebliği yatırım kuruluşlarının kuruluşu ve faaliyet esaslarını düzenler.
• Kuruluş şartları sadece sermaye şartı değil; ortaklık, organizasyon ve yönetim yapısını da kapsar.
• Faaliyete geçmek için sağlıklı yönetim yapısı ve iç denetim sistemi kurulmuş olmalıdır.
• Organizasyon yapısı iç kontrol, teftiş ve risk yönetimini içermelidir.
• Çıkar çatışmalarını önleyecek kurumsal yapı kurulmalıdır.
• Genel müdür ve genel müdür yardımcıları için en az 7 yıl mesleki deneyim aranır.
• Yönetim kurulu en az 3 üyeden oluşur.
• Yönetim kurulunda çoğunluğun 4 yıllık lisans mezunu olması gerekir.
• Murahhas yapı kurulursa en az 2 murahhas üye gerekir.