Kredi Derecelendirme

Derecelendirme Kavramı ve Derecelendirme Faaliyetinin Genel Esasları

Derecelendirme Kavramı ve Derecelendirme Faaliyetinin Genel Esasları

Bu bölüm kredi derecelendirme dersinin temelini oluşturur. Çünkü sonraki tüm başlıklarda yer alan kredi riski ölçümü, finansal analiz, banka ratingleri ve Basel uygulamaları aslında burada kurulan mantığın üzerine inşa edilir. Bu nedenle bu bölüm yalnızca tanım bilgisi değildir; kredi derecelendirmesinin neyi ölçtüğünü, ne işe yaradığını, kimler tarafından kullanıldığını ve hangi ilkeler altında yürütüldüğünü anlamaya yarayan ana çerçevedir.

1) Kredi Derecelendirmesi Nedir?

Kredi derecelendirmesi, en basit anlatımıyla borçlunun kredi riski hakkında kredi derecelendirme kuruluşları tarafından oluşturulan bağımsız bir görüştür. Burada değerlendirilen unsur, borçlunun finansal yükümlülüklerini zamanında ve tam olarak yerine getirme kapasitesi ile istekliliğidir.

Derecelendirmeye konu olan taraf yalnızca şirketler değildir. Devletler, belediyeler, bankalar, finansal kuruluşlar ve ihraç edilen belirli borçlanma araçları da derecelendirmeye konu olabilir. Dolayısıyla kredi derecelendirmesi hem ihraççı bazında hem de ihraç edilen araç bazında yapılabilen bir değerlendirme faaliyetidir.

Kredi dereceleri çoğunlukla sembollerle ifade edilir. AAA, AA, BBB, BB gibi gösterimler bu nedenle kullanılır. Bu semboller, yatırımcıların ve diğer piyasa katılımcılarının kredi riskini kolay anlamasına yardımcı olur.

Sınav açısından kritik nokta şudur: kredi derecesi bir yatırım tavsiyesi değildir. Yani kredi derecesi, belirli bir tahvilin ya da borçlanma aracının alınması, satılması veya elde tutulması yönünde emir vermez. Ayrıca kredi derecesi, temerrüt olasılığının doğrudan yüzdesel ifadesi de değildir. Bunun yanında tahvil fiyatına ilişkin doğrudan bir yorum içermez.

2) Kredi Dereceleri Neden Yararlıdır?

Kredi dereceleri, şirketlerin ve kamu kesiminin sermaye piyasalarından borçlanabilmesini kolaylaştırır. Bir şirket veya kamu kurumu tahvil ihraç etmek istediğinde, yatırımcılar o borçlunun geri ödeme gücü hakkında hızlı ve karşılaştırılabilir bilgiye ihtiyaç duyar. Kredi dereceleri bu ihtiyacı karşılayan standart bir ölçü sunar.

Derecelerin varlığı sayesinde yatırımcı, her ihraççıyı baştan sona aynı derinlikte analiz etmek zorunda kalmadan, ilk aşamada kredi kalitesine ilişkin bağımsız bir görüşe ulaşabilir. Bu durum, hem ihraç sürecini hem de yatırım kararını kolaylaştırır.

Borçlu açısından bakıldığında ise derecelendirme, daha geniş bir yatırımcı kitlesine erişim sağlayabilir. Genel kural olarak daha yüksek kredi derecesi daha düşük risk algısı yaratır. Düşük risk algısı da daha düşük borçlanma maliyetine, yani daha düşük faiz oranına katkı sağlayabilir.

3) Kredi Derecelerini Kimler Kullanır?

Kredi dereceleri birçok piyasa katılımcısı tarafından kullanılır. Yatırımcılar, portföylerine dahil edecekleri borçlanma araçlarının risk düzeyini anlamak için kredi derecelerinden yararlanır. Özellikle yatırım fonları, emeklilik fonları, sigorta şirketleri, bankalar ve aracı kurumlar kredi derecelerini kendi analizlerine destek olacak şekilde kullanır.

Aracı kuruluşlar, ihraç edilecek borçlanma araçlarının göreli riskini kıyaslamak, fiyatlama sürecine yardımcı olmak ve ihraç yapısını belirlemek için kredi derecelerini dikkate alabilir.

Borç ihraç eden kuruluşlar ise piyasaya kendi kredi değerlilikleri hakkında bağımsız bir sinyal vermek, daha geniş yatırımcı tabanına ulaşmak ve uygun maliyetli kaynak bulabilmek amacıyla kredi derecelerine önem verir.

Bankalar açısından ise kredi dereceleri, özellikle Basel düzenlemeleri çerçevesinde kredi riskinin ölçümünde kullanılabilen önemli dışsal göstergelerden biridir.

4) Kredi Derecelerinin Makro Ekonomik Yararları

Kredi derecelendirmesi yalnızca tek tek şirketler veya yatırımcılar için değil, genel ekonomik yapı açısından da önem taşır. Çünkü derecelendirme, piyasadaki bilgi asimetrisini azaltmaya yardımcı olur. Fon arz edenler ile fon talep edenler arasında bilgi farkı ne kadar azalırsa, piyasanın fiyatlama kapasitesi o kadar sağlıklı hale gelir.

Riskin daha doğru fiyatlanması, kaynakların daha verimli alanlara yönelmesine yardımcı olur. Kredi kalitesi düşük olan yapılar yüksek maliyetle fon bulurken, kredi kalitesi güçlü olan yapılar daha uygun koşullarla kaynak sağlayabilir. Böylece piyasa disiplininin artması beklenir.

Fon maliyetlerinin daha sağlıklı oluşması; kamu projeleri, şirket yatırımları, büyüme, istihdam ve genel ekonomik etkinlik üzerinde olumlu etki yaratabilir. Bu nedenle kredi derecelerinin makro düzeyde katkısı yalnızca finansal sektörle sınırlı değildir.

5) Sermaye Piyasasında Derecelendirme Faaliyetinin Kapsamı

Türk sermaye piyasasında derecelendirme faaliyeti, temel olarak kredi derecelendirmesi ile kurumsal yönetim ilkelerine uyum derecelendirmesi faaliyetlerini kapsar. Konu, Sermaye Piyasası Kurulu tarafından çıkarılan ilgili Tebliğ çerçevesinde düzenlenmiştir.

Kredi derecelendirmesi; işletmelerin risk durumları ve ödeme gücü ya da borçluluğu temsil eden sermaye piyasası araçlarının anapara, faiz ve benzeri yükümlülüklerinin vadesinde karşılanabilirliğinin bağımsız, tarafsız ve adil biçimde değerlendirilmesi ve sınıflandırılmasıdır.

Kurumsal yönetim ilkelerine uyum derecelendirmesi ise işletmelerin Kurulca yayımlanan kurumsal yönetim ilkelerine uyum düzeyinin değerlendirilmesi ve sınıflandırılması faaliyetidir. Ancak bu ders özelinde ana odak kredi derecelendirmesidir.

6) Derecelendirme Kuruluşları ve Yetkilendirme Mantığı

Sermaye piyasasında derecelendirme faaliyeti, Türkiye de kurulan ve Kurul tarafından yetkilendirilen derecelendirme kuruluşları ile Türkiye de derecelendirme faaliyeti yürütmesi Kurulca kabul edilen uluslararası derecelendirme kuruluşları tarafından yapılabilir.

Derecelendirme kuruluşları kredi derecelendirme ve kurumsal yönetim derecelendirmesi için ayrı ayrı yetkilendirilir. Aynı kuruluş gerekli şartları yerine getirirse her iki alanda da faaliyet gösterebilir; ancak bunun için ayrı organizasyon yapısının kurulmuş olması gerekir.

Türkiye de kurulacak bir derecelendirme kuruluşunun anonim şirket olması, paylarının nama yazılı olması, ticaret unvanında derecelendirme ibaresi taşıması, münhasıran derecelendirme ve ilgili alanlarda faaliyet göstermesi ve asgari sermaye şartını sağlaması gerekir.

7) Derecelendirme Faaliyet İlkeleri

Derecelendirme kuruluşlarının faaliyetlerini belirli ilkelere uygun biçimde yürütmesi gerekir. Bunların başında kamuya açıklanan metodolojiye uygun çalışma, tüm mevcut bilgileri kullanma, özenli ve sistematik değerlendirme yapma ve görüşü destekleyen belge ve kayıt düzeni oluşturma gelir.

Ayrıca yanlış veya yanıltıcı olabilecek derecelendirme çalışmasından kaçınılmalı, çalışma ekibi tarafsızlık ve süreklilik esasına göre kurulmalı, yeterli insan kaynağı ve teknik kaynak ayrılmalıdır.

Derecelendirme notu tek başına uzman tarafından değil, derecelendirme komitesi tarafından belirlenir. Not verildikten sonra da süreç bitmez; notun düzenli biçimde izlenmesi, gözden geçirilmesi ve gerektiğinde güncellenmesi gerekir.

8) Tarafsızlık, Bağımsızlık ve Çıkar Çatışması

Derecelendirme faaliyetinin güvenilir olması için tarafsızlık ve bağımsızlık temel şarttır. Kuruluşlar ve çalışanları müşteriler, yatırımcılar ve kamu ile dürüst ve tarafsız ilişki yürütmek zorundadır. Hiçbir şekilde belirli bir derecelendirme notu verileceğine dair garanti verilemez.

Çıkar çatışmalarının önlenmesi için derecelendirme faaliyeti, danışmanlık veya benzeri diğer çıkar doğurabilecek faaliyetlerden ayrıştırılmalıdır. Aynı müşteriye aynı dönemde ve izleyen belirli sürelerde hem derecelendirme hem de çıkar çatışması doğuracak hizmetler verilmemesi esastır.

Derecelendirme kuruluşunun ve ilgili personelin, derecelendirme yapılan müşteriyle ortaklık, menfaat, görev alma ya da sermaye piyasası araçlarının alım satımı gibi bağımsızlığı zedeleyebilecek ilişkiler içinde bulunmaması gerekir.

9) Şeffaflık, Kamuya Açıklama ve Gizlilik

Derecelendirme kuruluşları, verdikleri notları ve notlardaki değişiklikleri kamuya açıklamak zorundadır. Ayrıca metodolojileri, süreçleri ve varsayımları konusunda da kamunun yeterli bilgiye ulaşmasını sağlayacak açıklamalar yapılmalıdır.

Buna karşılık müşteri bilgileri bakımından gizlilik ve sır saklama yükümlülüğü de vardır. Gizli bilgilerin yalnızca derecelendirme amacıyla kullanılması gerekir. Müşteriye ait kamuya açıklanmamış bilgilerin, mevzuatın izin verdiği haller dışında üçüncü kişilere aktarılması yasaktır.

Bu ikili yapı sınav açısından önemlidir: bir yandan şeffaflık ve kamuyu aydınlatma yükümlülüğü vardır, diğer yandan gizli bilgilerin korunması zorunludur. Yani kamuya açıklanacak bilgi ile korunacak bilgi arasında dengeli bir sistem kurulmuştur.

10) Reklam Yasağı ve Mesleki Ciddiyet

Derecelendirme kuruluşları iş elde etmek amacıyla dolaylı veya dolaysız reklam sayılabilecek faaliyetlerde bulunamaz. İşin sonucu hakkında vaat verilmesi, abartılı veya yanıltıcı ifade kullanılması, diğer kuruluşlarla kıyaslama yapılması uygun değildir.

Buna karşılık bilimsel nitelikte yayın yapılması, seminer veya konferanslara katılım, eğitim amaçlı faaliyetler ve tanıtıcı nitelikte ölçülü bilgiler verilmesi mümkündür. Burada temel ölçü, mesleki ciddiyetin korunmasıdır.

Final Özet

• Kredi derecelendirmesi, borçlunun kredi riski hakkında bağımsız bir görüştür.
• Kredi derecesi yatırım tavsiyesi değildir.
• Kredi derecesi tahvil fiyatı hakkında doğrudan yorum içermez.
• Kredi dereceleri yatırımcılar, bankalar, aracı kuruluşlar ve borç ihraç edenler tarafından kullanılır.
• Kredi dereceleri bilgi asimetrisini azaltır ve riskin fiyatlanmasına katkı verir.
• Sermaye piyasasında derecelendirme faaliyeti kredi derecelendirmesi ve kurumsal yönetim derecelendirmesini kapsar.
• Derecelendirme faaliyeti bağımsız, tarafsız ve adil yürütülmelidir.
• Derecelendirme notu derecelendirme komitesi tarafından belirlenir.
• Notlar kamuya açıklanır, izlenir ve gerektiğinde güncellenir.
• Çıkar çatışmalarından kaçınılması ve gizliliğin korunması zorunludur.