Muhasebe ve Finansal Raporlama

Hesap Kavramı ve Hesapların İşleyiş Kuralları

Hesap Kavramı ve Hesapların İşleyiş Kuralları

Muhasebe temel denklemi kurulduktan sonra bu yapının uygulamadaki taşıyıcısı hesaplardır. İşletmede meydana gelen her ticari işlem, belirli hesaplar üzerinden izlenir. Bu nedenle hesap kavramı anlaşılmadan yevmiye kaydı, büyük defter mantığı, borç-alacak düzeni ve finansal tabloların oluşumu doğru kurulamaz. Bu bölüm, muhasebe tekniğinin tam merkezinde yer alır.

1) Hesap Kavramı

Muhasebede hesap, ticari işlemlerin saptanmasına ve izlenmesine yarayan çizelgedir. Başka bir ifadeyle hesap, aktiflerde, borçlarda, özsermayede, gelirlerde ve giderlerde meydana gelen artış ve azalışları sistemli biçimde izlemeye yarayan araçtır.

Hesap sayesinde aynı nitelikteki değer hareketleri bir başlık altında toplanır. Böylece çok sayıdaki ticari işlem dağınık halde kalmaz; sınıflandırılmış ve izlenebilir hale gelir. Muhasebede hesap mantığı, bilgiyi düzenli hale getiren temel araçlardan biridir.

2) Hesabın Yapısı: Borç ve Alacak Tarafı

Bir hesabın iki tarafı vardır. Sol tarafa borç tarafı, sağ tarafa ise alacak tarafı denir. Her iki tarafta da tarih, açıklama ve tutar sütunları yer alır.

Muhasebe açıklamalarında ayrıntılardan kaçınmak için hesaplar çoğu zaman büyük T harfi biçiminde gösterilir. Bu nedenle muhasebede “T hesaplar” veya “iskelet hesaplar” ifadesi kullanılır.

Bir hesabın sol tarafına yapılan kayıtlara borç kaydı, sağ tarafına yapılan kayıtlara ise alacak kaydı denir.

3) Hesabın Açılması, Kapanması ve Bakiye

Her hesabın iki tarafı sıfır ya da eşit durumdayken, bu taraflardan birine ilk kez tutar yazılmasına hesabın açılması denir.

Bir hesabın iki tarafının birbirine eşit hale getirilmesine ise hesabın kapatılması denir. İki taraf arasındaki farka da kalan ya da bakiye adı verilir. Bakiye hangi tarafta oluşuyorsa, o tarafa göre borç bakiyesi veya alacak bakiyesi olarak adlandırılır.

4) Aktif ve Pasif Hesaplar

Hesapların işleyiş kuralları, bilanço temel denklemi yardımıyla açıklanır. Buna göre hesaplar önce iki ana gruba ayrılır: aktif hesaplar ve pasif hesaplar.

Aktif hesaplar, bilançonun sol tarafında yer alan varlık hesaplarıdır. Pasif hesaplar ise bilançonun sağ tarafında yer alan kaynak hesaplarıdır. Pasif hesaplar kendi içinde borç hesapları ve özsermaye hesapları olarak da düşünülebilir.

5) Aktif Hesapların İşleyişi

Aktif hesaplar bilançonun sol tarafında yer aldığı için borç kalanlı hesaplar olarak kabul edilir. Bu nedenle aktif hesaplarda:

• Artışlar borç tarafına kaydedilir.
• Azalışlar alacak tarafına kaydedilir.

Aktif hesaplara ilk kayıt borç tarafından yapılır. Aktif hesapların borç tarafı sıfır iken alacak tarafına kayıt yapılamaz.

6) Pasif Hesapların İşleyişi

Pasif hesaplar bilançonun sağ tarafında yer aldığı için alacak kalanlı hesaplar olarak kabul edilir. Bu nedenle pasif hesaplarda:

• Artışlar alacak tarafına kaydedilir.
• Azalışlar borç tarafına kaydedilir.

Pasif hesaplara ilk kayıt alacak tarafından yapılır. Pasif hesapların alacak tarafı sıfır iken borç tarafına kayıt yapılamaz.

7) Gelir ve Gider Hesapları

Aktif ve pasif hesapların dışında, gelir tablosu ile ilişkili hesaplar da vardır. Bunlar gider hesapları ve gelir hesapları olarak ikiye ayrılır.

Gider hesaplarına ilk kayıt borç tarafından yapılır. Gelir hesaplarına ise ilk kayıt alacak tarafından yapılır. Bu ayrım, gelir tablosu denklemiyle yakından ilişkilidir.

8) Gider Hesaplarının İşleyişi

Gider hesaplarında:

• Artışlar borç tarafına kaydedilir.
• Azalışlar alacak tarafına kaydedilir.

Bunun nedeni, giderlerin özsermayede azalış yaratmasıdır. Dolayısıyla gider hesapları işleyiş bakımından borç yönlü hesaplar gibi davranır.

9) Gelir Hesaplarının İşleyişi

Gelir hesaplarında:

• Artışlar alacak tarafına kaydedilir.
• Azalışlar borç tarafına kaydedilir.

Bunun nedeni, gelirlerin özsermayede artış yaratmasıdır. Dolayısıyla gelir hesapları işleyiş bakımından alacak yönlü hesaplar gibi davranır.

10) Hesapların Borç ve Alacak Tarafına Kayıt Kuralları

Hesapların işleyişine ilişkin kurallar topluca şu şekilde özetlenebilir:

• Varlıklardaki artışlar borç, azalışlar alacak tarafına kaydedilir.
• Borçlardaki artışlar alacak, azalışlar borç tarafına kaydedilir.
• Özsermayedeki artışlar alacak, azalışlar borç tarafına kaydedilir.
• Giderlerdeki artışlar borç, azalışlar alacak tarafına kaydedilir.
• Gelirlerdeki artışlar alacak, azalışlar borç tarafına kaydedilir.
• Zarar borç; kâr alacak yönlü sonuç doğurur.

Bu özet, muhasebe kayıt mantığının en temel kurallarından biridir ve sınavlarda doğrudan sorulabilir.

Final Özet (Sınavlık)

• Hesap, ticari işlemleri izlemeye yarayan çizelgedir.
• Hesabın sol tarafı borç, sağ tarafı alacaktır.
• İlk kayıt hesabın açılmasıdır.
• İki tarafın eşitlenmesi hesabın kapatılmasıdır.
• İki taraf arasındaki fark bakiye ya da kalandır.
• Aktif hesaplarda artış borçta, azalış alacakta izlenir.
• Pasif hesaplarda artış alacakta, azalış borçta izlenir.
• Gider hesaplarında artış borçta, azalış alacakta izlenir.
• Gelir hesaplarında artış alacakta, azalış borçta izlenir.
• Aktif ve gider hesapları borç yönlü; pasif ve gelir hesapları alacak yönlü çalışır.