Muhasebe ve Finansal Raporlama

Hesapların Sınıflandırılması

Hesapların Sınıflandırılması

Hesaplar yalnızca borç ve alacak mantığıyla değil, içerik ve işlev bakımından da sınıflandırılır. Çünkü muhasebe sistemi içinde bütün hesapların aynı amaçla kullanılmadığı açıktır. Kimi hesaplar finansal tablo düzeninin ana omurgasını kurarken, kimi hesaplar ayrıntı verir, kimi hesaplar düzeltme yapar, kimi hesaplar ise koşullu ya da işletmeye ait olmayan değerleri izler. Bu nedenle hesapların sınıflandırılması, muhasebe sisteminin yapısını anlamak açısından çok önemlidir.

1) Temel Finansal Tablolara Göre Hesap Ayrımı

Muhasebede kullanılan hesaplar, temel finansal tablolar esas alınarak iki ana gruba ayrılır:

• Bilanço hesapları
• Gelir tablosu hesapları

Bu ayrım, hesapların hangi finansal tablo içinde yer aldığını anlamak bakımından temel bir sınıflamadır. Bilanço hesapları işletmenin belli bir andaki finansal durumunu ilgilendirirken, gelir tablosu hesapları belli bir dönemin faaliyet sonuçlarını ilgilendirir.

Akılda Kalsın:
Hesaplar ilk aşamada bilanço hesapları ve gelir tablosu hesapları olarak ayrılır.

2) Bilanço Hesapları ve Gelir Tablosu Hesapları

Bilanço hesapları; varlıklar, borçlar ve özsermaye ile ilgili hesapları kapsar. Bunlar işletmenin belli bir tarihteki ekonomik ve finansal yapısını gösteren hesap grubudur.

Gelir tablosu hesapları ise gelir ve gider hesaplarından oluşur. Bu hesaplar belli bir dönemde işletmenin faaliyet sonuçlarını gösterir ve dönem kârı veya zararının oluşumunda rol oynar.

Sınav Notu:
Bilanço hesapları = varlık + borç + özsermaye
Gelir tablosu hesapları = gelir + gider

3) Ana Hesaplar ve Yardımcı Hesaplar

Hesapların ikinci önemli sınıflandırması, işlev bakımından yapılır. Buna göre hesaplar ana hesaplar ve yardımcı hesaplar olarak ayrılır.

Ana hesaplarda değer hareketleri toplu şekilde gösterilir. Yardımcı hesaplarda ise bu hareketlere ilişkin ayrıntılar izlenir. Aynı ana hesaba bağlı olarak birden çok yardımcı hesap bulunabilir.

Örneğin “Ticari Mallar” hesabı bir ana hesap olabilir. Bunun altında belirli mal çeşitleri için ayrı ayrı yardımcı hesaplar açılabilir.

Ezber Kutusu:
Ana hesap = toplu izleme
Yardımcı hesap = ayrıntılı izleme

4) Aslî Hesaplar

Muhasebede bir diğer sınıflandırma biçimi; aslî hesaplar, düzenleyici hesaplar, geçici ve ara hesaplar ile nazım hesaplar şeklindedir.

Aslî hesaplar, tamamlanmış işlemlere ilişkin bilanço hesapları ile nominal hesapları kapsar. Bunlar varlık, borç, özsermaye, gelir ve gider hesaplarını içerir.

Aslî hesapların işleyişinde muhasebe temel denklemi, cebir kuralları ve işlemin niteliği esas alınır. Başka bir ifadeyle muhasebe sisteminin ana taşıyıcı hesap grubu aslî hesaplardır.

5) Düzenleyici Hesaplar

Aslî hesaplarla işletmenin aktif ve pasif yapısındaki değişmeleri her zaman tam olarak göstermek mümkün olmayabilir. Bu durumda aslî hesapların eksik kalan yönlerini tamamlayan hesaplara düzenleyici hesaplar denir.

Düzenleyici hesaplar, bir işletmenin aktif ve pasif değerlerinin daha gerçekçi biçimde gösterilmesini sağlar. Başka bir ifadeyle bu hesaplar, aslî hesapların açıklarını kapatarak onları bütünleyen hesaplardır.

Düzenleyici hesaplar ikiye ayrılır:

• Aktifi düzenleyici hesaplar
• Pasifi düzenleyici hesaplar

Tuzak:
Düzenleyici hesaplar, aslî hesapların yerine geçmez.
Onları tamamlar ve gerçek değere yaklaştırır.

6) Aktifi Düzenleyici Hesaplar

Aktifi düzenleyici hesaplar, aktif değerlerin gerçekçi şekilde gösterilmesine hizmet eder. Kitapta bu gruba örnek olarak şunlar verilir:

• Birikmiş amortismanlar
• Stok değer düşüklüğü karşılığı
• Alacak senetleri reeskontu
• Şüpheli alacaklar karşılığı

Uygulamada en çok karşılaşılan düzenleyici hesaplar bu gruptadır. Bunlar ilgili aktif hesapların net değerini görmeye yardımcı olur.

Çok Sorulan Bilgi:
Birikmiş amortismanlar ve şüpheli alacaklar karşılığı aktifi düzenleyici hesap örnekleridir.

7) Pasifi Düzenleyici Hesaplar

Pasifi düzenleyici hesaplar, pasif unsurların daha doğru gösterilmesine yardımcı olan hesaplardır. Kitapta bu gruba örnek olarak şunlar verilir:

• Ödenmemiş sermaye veya sermaye taahhüt hesabı
• Borç senetleri reeskontu
• Zarar

Brüt değer esasına göre düzenlenen bilançolarda aktifi düzenleyici hesaplar pasif tarafta, pasifi düzenleyici hesaplar ise aktif tarafta yer alabilir. Net değer esasına göre ise ilgili kalemlerin indirim unsuru şeklinde gösterilirler.

8) Geçici ve Ara Hesaplar

Geçici ve ara hesaplar, tamamlanmamış işlemleri izlemek için kullanılır. Aslî hesaplar kesinleşmiş işlemleri gösterirken, geçici ve ara hesaplar henüz sonuçlanmamış işlemlerin takibine yarar.

Kitapta bu gruba örnek olarak yoldaki mallar hesabı ve gümrükteki mallar hesabı verilmektedir. Bu hesaplar, işlemin henüz son halini almamış olduğu durumlarda geçici izleme imkânı sağlar.

9) Nazım Hesaplar

İşletme varlıkları arasında fiilen yer alan, ancak mülkiyeti işletmeye ait olmayan bazı değerler bulunabilir. Ayrıca bazı koşullu işlemler de muhasebede izlenmek istenebilir. İşte bunların izlenmesinde nazım hesaplar kullanılır.

Nazım hesaplar çoğu zaman karşılıklı çalışan hesaplar niteliğindedir. Bunlar doğrudan bilanço ve gelir tablosu hesapları gibi sonuç doğurmaz; ancak bilgi ve takip amacı taşır.

Kural Özeti:
Aslî hesap = ana taşıyıcı hesap grubu
Düzenleyici hesap = düzeltici / tamamlayıcı hesap
Geçici hesap = tamamlanmamış işlem hesabı
Nazım hesap = koşullu veya işletmeye ait olmayan değerlerin izlenmesi

Final Özet (Sınavlık)

• Hesaplar ilk olarak bilanço hesapları ve gelir tablosu hesapları diye ayrılır.
• Bilanço hesapları; varlık, borç ve özsermaye hesaplarını kapsar.
• Gelir tablosu hesapları; gelir ve gider hesaplarını kapsar.
• Ana hesaplar hareketleri toplu, yardımcı hesaplar ise ayrıntılı olarak izler.
• Aslî hesaplar tamamlanmış işlemlere ilişkin temel hesap grubudur.
• Düzenleyici hesaplar, aslî hesapların eksik yönlerini tamamlar.
• Aktifi düzenleyici hesaplara örnek: birikmiş amortismanlar, şüpheli alacaklar karşılığı.
• Pasifi düzenleyici hesaplara örnek: ödenmemiş sermaye, borç senetleri reeskontu, zarar.
• Geçici ve ara hesaplar tamamlanmamış işlemleri izler.
• Nazım hesaplar, işletmeye ait olmayan değerleri ve koşullu işlemleri izlemek için kullanılır.