Muhasebe ve Finansal Raporlama

Tekdüzen Muhasebe Sistemi: Duran Varlıklar

Tekdüzen Muhasebe Sistemi: Duran Varlıklar

Duran varlıklar, işletmenin kısa vadeli değil; daha uzun süreli yapısını gösteren temel aktif grubudur. İşletmenin faaliyetlerini yürütürken sürekli kullandığı, kısa sürede elden çıkarmayı düşünmediği ve normal olarak bir yıldan fazla yarar sağlaması beklenen varlıklar bu başlık altında yer alır. Bu nedenle duran varlıklar yalnızca bilanço kalemi değil, işletmenin üretim ve faaliyet kapasitesini taşıyan ana omurgadır.

1) Duran Varlıkların Tanımı

Duran varlıklar, bir yıldan fazla kullanma süresine sahip olup işletme tarafından faaliyetlerin yürütülmesinde sürekli olarak kullanılan aktif değerlerdir. Bunlar maddi, maddi olmayan, taşınır veya taşınmaz nitelik taşıyabilir.

Bir aktif değerin duran varlık sayılabilmesi için temel ölçüt, onun kısa sürede satılmak amacıyla değil, işletmenin faaliyetinde sürekli kullanılmak amacıyla elde tutulmasıdır. İşletme böyle bir varlığı satma amacıyla elinde bulundurmuyorsa ve yararlanma süresi bir yıldan uzunsa, o varlık duran varlık niteliği taşır.

2) Duran Varlıkların Tekdüzen Muhasebe Sistemi İçindeki Grupları

Tekdüzen Muhasebe Sistemi’nde duran varlıklar ana grubu altında başlıca şu hesap grupları yer alır:

• 22 Ticari Alacaklar
• 23 Diğer Alacaklar
• 24 Mali Duran Varlıklar
• 25 Maddi Duran Varlıklar
• 26 Maddi Olmayan Duran Varlıklar
• 27 Özel Tükenmeye Tabi Varlıklar
• 28 Gelecek Yıllara Ait Giderler ve Gelir Tahakkukları
• 29 Diğer Duran Varlıklar

Bu sistematik, duran varlıkların yalnızca fiziksel varlıklardan ibaret olmadığını; uzun vadeli alacaklar, yatırım niteliğindeki kalemler ve gelecek yıllara ilişkin bazı gider-tahakkuk unsurlarını da kapsadığını gösterir.

3) Uzun Vadeli Alacaklar

Duran varlıklar içinde yer alan alacaklar, dönen varlıklarda olduğu gibi ticari alacaklar ve diğer alacaklar olarak sınıflandırılır. Buradaki fark, bunların bir yıldan daha uzun vadeli olmalarıdır.

Ticari alacaklar grubunda bir yıldan fazla vadeli senetli ve senetsiz ticari alacaklar yer alır. Diğer alacaklar ise ticari ilişkiye dayanmayan, fakat uzun vadeli nitelik taşıyan alacakları kapsar. Vadesi bir yılın altına düşen alacakların ise dönen varlıklar içindeki ilgili hesaplara aktarılması gerekir.

4) Mali Duran Varlıklar

Mali duran varlıklar, işletmenin diğer işletmelerdeki uzun vadeli yatırım niteliğindeki hak ve paylarını gösterir. Bunlar kısa vadeli değerlendirme amacıyla değil, daha uzun süreli ilişki ve yatırım amacıyla elde tutulur.

Kitaptaki örnek kayıtlar içinde bağlı menkul kıymetler, iştirakler ve bağlı ortaklıklar bu grup kapsamında yer almaktadır. Bu nedenle mali duran varlıklar, işletmenin başka işletmelerle olan sermaye ve yatırım ilişkilerini yansıtan hesap grubudur.

5) Maddi Duran Varlıklar

Maddi duran varlıklar, işletme faaliyetlerinde kullanılmak üzere edinilen ve tahmini yararlanma süresi bir yıldan fazla olan fiziki varlık kalemleri ile bunlara ilişkin birikmiş amortismanların izlendiği hesap grubudur.

Kitapta bu grup içinde arazi ve arsalar, yeraltı ve yerüstü düzenleri, binalar, tesis-makine-cihazlar, taşıtlar, demirbaşlar ve benzeri fiziki varlıklar yer almaktadır. Ortak özellikleri, işletmede sürekli kullanılmaları ve fiziksel varlık niteliği taşımalarıdır.

Bu varlıklar satılmak için değil, işletmenin faaliyetini yürütmek için kullanılır. Bu nedenle duran varlık niteliği taşırlar.

6) Maddi Olmayan Duran Varlıklar

Maddi olmayan duran varlıklar, herhangi bir fiziksel varlığı bulunmayan; ancak işletmenin yararlandığı veya yararlanmayı beklediği, aktifleştirilen giderler ile belli koşullar altında hukuken korunan haklar ve şerefiyelerin izlendiği hesap grubudur.

İmtiyazlar, telif hakları, patentler, lisanslar ve benzeri haklar bu mantık içinde değerlendirilir. Bunların fiziksel varlığı yoktur; fakat işletmeye ekonomik yarar sağlarlar.

7) Özel Tükenmeye Tabi Varlıklar

Özel tükenmeye tabi varlıklar, belirli bir maddi varlıkla çok yakından ilgili bulunan veya tamamen tüketime tabi varlıklar için yapılan, üretim çalışmalarının zaman ve yoğunluğu ile sınırlı ömre sahip giderleri kapsar.

Kitapta bu gruba örnek olarak madenler, petrol kuyuları, taş ocakları ve benzeri varlıklar verilir. Bu varlıklar işletildikçe içlerindeki cevher ya da fayda unsuru azaldığından maddi değerlerini tüketirler. Bu nedenle özel tükenmeye tabi varlıklar ayrı bir duran varlık grubu olarak izlenir.

8) Gelecek Yıllara Ait Giderler ve Gelir Tahakkukları

Bu grup, gelecek yıllarla ilgili peşin ödenmiş giderler ile uzun vadeli tahakkuk niteliği taşıyan gelir unsurlarını kapsar. Dönen varlıklardaki benzer hesabın uzun vadeli karşılığı niteliğindedir.

Buradaki temel mantık yine dönemsellik ve tahakkuk esasına dayanır. Ancak ilgili unsur kısa vadeli değil, gelecek yılları ilgilendirdiği için duran varlıklar içinde yer alır.

9) Diğer Duran Varlıklar

Diğer duran varlıklar, duran varlıklar ana grubu içinde yer almakla birlikte diğer başlıklara girmeyen, uzun vadeli nitelik taşıyan aktif unsurları kapsar.

Bu grup, duran varlık yapısının tamamlayıcı unsurudur ve sınıflandırma sistemi içinde diğer gruplarda özel olarak gösterilmeyen uzun vadeli değerlerin izlenmesini sağlar.

Final Özet (Sınavlık)

• Duran varlıklar, bir yıldan fazla kullanılan ve işletme faaliyetlerinde sürekli yer alan aktif değerlerdir.
• Tekdüzen Muhasebe Sistemi’nde duran varlıklar; uzun vadeli alacaklar, mali duran varlıklar, maddi duran varlıklar, maddi olmayan duran varlıklar, özel tükenmeye tabi varlıklar, gelecek yıllara ait giderler ve gelir tahakkukları ile diğer duran varlıklardan oluşur.
• Uzun vadeli alacaklar, vadesi bir yıldan uzun olan ticari ve diğer alacaklardır.
• Mali duran varlıklar, başka işletmelerdeki uzun vadeli yatırım niteliğindeki hak ve payları gösterir.
• Maddi duran varlıklar fiziksel varlığı olan ve bir yıldan fazla kullanılan aktif değerlerdir.
• Maddi olmayan duran varlıklar fiziksel varlığı olmayan fakat ekonomik yarar sağlayan hak ve benzeri değerlerdir.
• Özel tükenmeye tabi varlıklar, işletildikçe tükenen maden, petrol kuyusu, taş ocağı gibi değerlerle ilişkilidir.
• Gelecek yıllara ait giderler ve gelir tahakkukları uzun vadeli dönemsellik ve tahakkuk kalemleridir.
• Diğer duran varlıklar, diğer gruplara girmeyen uzun vadeli aktifleri kapsar.