Takas, Saklama ve Operasyon İşlemleri

MKK ve EKK Üyelik Sistemi

MKK ve EKK Üyelik Sistemi

MKK ve EKK sisteminin sağlıklı işlemesi için yalnızca güçlü teknik altyapı yeterli değildir. Bu yapılara kimlerin üye olabileceği, üyelik için hangi şartların aranacağı, üyelik kabul sürecinin nasıl işleyeceği ve hangi durumlarda üyeliğin geçici olarak durdurulacağı ya da iptal edileceği de aynı derecede önemlidir.

Çünkü kaydi sistem ve elektronik kayıt altyapısı, yalnızca doğru kurumların sisteme erişebilmesi halinde güvenli çalışır. Bu nedenle üyelik sistemi teknik değil, doğrudan güvenlik ve düzen boyutu taşıyan bir konudur. Kitapta bu başlığın ayrıntılı verilmiş olması da tam olarak bundan kaynaklanır.

1) Üyelik Sistemi Neden Önemlidir?

MKK ve EKK, herkese açık genel kayıt platformları değildir. Bu sistemlerde işlem yapabilmek için belirli kurumsal statülere ve teknik yeterliliklere sahip olmak gerekir. Üyelik sistemi, hem kimin sisteme erişebileceğini hem de bu erişimin hangi kurallara bağlı olacağını belirler.

Bu yönüyle üyelik sistemi, kaydi düzenin ve elektronik kayıt altyapısının giriş kapısıdır. Yanlış veya yetersiz kurumların sisteme dahil olması, kayıt güvenliğini, hak sahipliği düzenini ve piyasa güvenliğini zedeleyebilir. Bu nedenle üyelik şartları piyasa düzeni bakımından merkezi öneme sahiptir.

2) MKK’ya Üye Olması Gereken Kuruluşlar

MKK Yönetmeliği uyarınca MKK’ya üye olması gereken veya üye olabilen kuruluşlar açık şekilde belirlenmiştir. Kitaptaki sınıflamaya göre bunlar; ihraççı kuruluşlar, merkezi takas kuruluşları, yatırım kuruluşları, TCMB, YMSK ve diğer kuruluşlardır.

Burada “diğer kuruluşlar” ifadesi, MKK tarafından önerilen ve Kurulca kabul edilen diğer kuruluşları kapsar. Bu durum, üyelik sisteminin tamamen kapalı ve değişmez bir liste olmadığını, fakat her durumda Kurul denetimi ve kabul mekanizması ile çalıştığını gösterir.

Öğrenci açısından kritik olan, MKK üyeleri arasında yalnızca aracı kurumların değil, ihraççılar ve merkezi takas kuruluşları gibi altyapı aktörlerinin de yer alabildiğini bilmektir.

3) EKK’ya Üye Olması Gereken Kuruluşlar

EKK Yönetmeliği uyarınca EKK’ya üye olması gereken kuruluşlar da ayrı şekilde belirlenmiştir. Bunlar; lisanslı depo işletmeleri, yetkili sınıflandırıcılar, mudi hesabının bulunduğu banka veya finans kuruluşları ile Bakanlıkça uygun görülen diğer kişi veya kuruluşlardır.

Böylece EKK üyelik yapısının, klasik sermaye piyasası üyelik yapısından farklı ve elektronik ürün senedi sistemine özgü olduğu görülür. Buradaki üyelik mantığı, özellikle tarımsal ürünler ve lisanslı depoculuk sisteminin elektronik kayıt tarafıyla ilişkilidir.

4) MKK Üyelik Şartları

MKK’ya üye olacak kuruluşların bazı temel şartları taşıması gerekir. Bunlar arasında kayıtların tutulması, izlenmesi ve diğer kuruluşlarla bilgi alışverişini kolaylaştıracak şekilde teknik donanım ve güvenlik sistemine sahip olmak yer alır.

Ayrıca gerekli görüldüğü hallerde kayıtların yanlış tutulmasından doğacak zararların tazmini için sorumluluk sigortası yaptırılması istenebilir. Bunun yanında kayıt işlemlerini yapacak ve izleyecek yeterli sayıda ve nitelikte personelin istihdam edilmiş olması gerekir. Kuruluş, işlemlerini diğer bir MKK üyesi aracılığıyla dolaylı ve sürekli yürütmeyi tercih ediyorsa bunu yazılı olarak bildirmelidir. Üyeliğe giriş ücretinin yatırılması ve MKK Yönetim Kurulu tarafından belirlenen diğer şartların taşınması da gerekir.

5) Yatırım Kuruluşları ve İhraççılar Açısından Özel Şartlar

MKK üyeliği bakımından yatırım kuruluşları için ayrıca özel bir şart aranır. Yatırım kuruluşlarının, Sermaye Piyasası Kanunu çerçevesinde saklama hizmeti vermek üzere yetkilendirilmiş olmaları gerekir. Bu şart çok önemlidir; çünkü MKK üyeliği, doğrudan kaydi sistem ve saklama düzeniyle ilgili olduğu için, bu alanda faaliyet gösterecek yatırım kuruluşlarının ayrıca yetkili olması aranır.

İhraççı kuruluşlar bakımından ise sermaye piyasası aracı ihraç etmiş olmak veya ihraç etmek üzere SPK’ya başvuruda bulunmuş olmak gerekir. Yani ihraççının sisteme üyeliği, doğrudan sermaye piyasası aracıyla bağlantılı olmak zorundadır.

6) EKK Üyelik Şartları

EKK üyeliği için başvuracak lisanslı depo işletmeleri ve yetkili sınıflandırıcıların, Bakanlık tarafından verilen lisans belgesine sahip olmaları gerekir. Bu şart, EKK sisteminin kendi özel mevzuatına dayalı lisanslı aktörlerle çalıştığını gösterir.

Böylece EKK üyeliğinde de yalnızca teknik erişim değil, aynı zamanda ilgili özel sistem içinde hukuken yetkili aktör olma şartı aranır.

7) Üyeliğe Kabul Süreci

MKK ve EKK üyeliği, üyeliğe kabul edilen kuruluşların ilgili sisteme tanımlanmasını, erişimini ve sistemin kullanımını içerir. Yani üyelik sadece “listeye alınmak” değil, aynı zamanda sistemsel erişim ve kullanım yetkisidir.

MKK üyeliği için başvuran kuruluşlar, gerekli şartları taşıdıklarının MKK tarafından tespit edilmesiyle üyeliğe kabul edilir. Ayrıca MKK tarafından üyeliğe kabul, bir borsanın veya teşkilatlanmış diğer piyasaların üyeliği şartına da bağlanabilir. Bu nokta sınav açısından önemlidir; çünkü MKK üyeliği her zaman tek başına değerlendirilmek zorunda değildir.

EKK üyeliği için başvuran kuruluşlar ise gerekli bilgi ve belgeleri EKK’ya iletir; başvuru sonucu üyelik işlemleri tamamlananlara ve Bakanlığa bilgi verilir.

8) TCMB’nin Özel Üyelik Statüsü

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’na talebi üzerine özel üyelik statüsü verilir. Bu statü önemlidir; çünkü MKK Yönetmeliği’nin üyelerin yükümlülüklerine, disiplin cezalarına, üyeliğin geçici durdurulması veya iptaline, gözetim ve denetime ilişkin hükümleri TCMB hakkında uygulanmaz.

Bu durum TCMB’nin sistem içindeki özgün konumunu gösterir. Yani TCMB üyedir; ancak sıradan üye gibi değerlendirilmez. Öğrenci açısından bu özel statü, kurum eşleştirme sorularında dikkat edilmesi gereken bir ayrıntıdır.

9) YMSK’ya İlişkin Özel Usuller

YMSK’ların MKK üyeliği, üyelik şartları, yükümlülükleri, üyeliklerinin geçici durdurulması veya iptali ile üyelikten ayrılmalarına ilişkin usul ve esaslar MKK tarafından belirlenir. Bu düzenleme, YMSK bakımından daha özel ve kurumun niteliğine uygun ayrı bir üyelik rejimi bulunduğunu gösterir.

Dolayısıyla YMSK üyeliği genel üye şartlarının otomatik tekrarı olarak değil, özel esaslara tabi bir kurumsal alan olarak düşünülmelidir.

10) Yatırım Fonları ve Yabancı Yatırım Fonları Açısından Özel Uygulama

İhraççının yatırım fonu olması durumunda, MKK Yönetmeliğinde ihraççı üyeler için öngörülen hükümler yatırım fonu kurucularına uygulanır. Yabancı yatırım fonları bakımından ise bu hükümler fon temsilcilerine uygulanır.

Bu düzenleme, üyelik sisteminin sadece klasik anonim şirket ihraççılar için değil, fon yapıları bakımından da uyarlanmış olduğunu gösterir.

11) Üyeliğin Geçici Durdurulması

Yatırım kuruluşlarının faaliyetlerinin SPK tarafından veya kendi isteğiyle durdurulması, grup itibarıyla aranan üyelik koşullarının kaybedilmesi ve belirlenen süre içinde aykırılığın giderilmemesi, ayrıca MKK iş ve işlemlerine süreklilik arz eden aykırılık tespiti gibi durumlarda üyelik geçici olarak durdurulabilir.

Geçici durdurma halinde ilgili yatırım kuruluşunun MKK nezdindeki kayıtlara erişimi engellenir. Bu oldukça ağır ama üyelik iptalinden önceki koruyucu bir önlemdir. Böylece sistem güvenliği korunurken, ilgili kuruluş bakımından nihai iptalden önce bir ara müdahale mekanizması işletilir.

12) Geçici Durdurma Halinde İşlem Yetkisi

MKK üyeliği geçici durdurulan yatırım kuruluşlarının kayıtları üzerinde işlem yapma yetkisi, geçici olarak MKK tarafından veya MKK’nın belirleyerek SPK’nın uygun gördüğü yatırım kuruluşunca kullanılır. Bu hüküm son derece önemlidir; çünkü sistemde bulunan yatırımcı bakiyeleri ve kayıtlar sahipsiz bırakılmaz.

Böylece yatırımcıların haklarının korunması ve sistemin devamlılığı sağlanır.

13) MKK Üyeliğinin İptali

MKK üyelik iptali, MKK Yönetim Kurulu kararı ile gerçekleştirilir. Üyeliğin iptali belirli hallerde mümkündür: ihraç edilen veya ihraç edilmek üzere Kurula başvuruda bulunulan sermaye piyasası araçlarının kayden izlenmesinin Kurul kararı ile sona ermesi, yatırım kuruluşunun saklama izninin iptali, üyenin tüzel kişiliğinin sona ermesi, yatırım fonu kurucularının kurucusu olduğu yatırım fonlarının tamamının tasfiyesinin gerçekleşmesi gibi.

Bu haller, üyeliğin artık hukuki ve operasyonel temelinin ortadan kalktığı durumları ifade eder.

14) Üyelik İptalinde Aranan Ek Şartlar

MKK üyelik iptallerinde, ihraççılar için kayden izlenen sermaye piyasası aracı bulunmaması, yatırım kuruluşları için ise bakiyeli hesap bulunmaması şartı aranır. Yani üyelik iptali sadece hukuki sebebin doğmasıyla değil, sistemde hâlâ aktif izleme veya bakiye bulunup bulunmadığı dikkate alınarak yürütülür.

Bu şart, yatırımcı haklarının ve sistem kayıtlarının temiz biçimde sonlandırılmasını sağlar.

15) YTM’ye Devredilen İşlem Yetkisi ve Diğer Özel Haller

Hakkında tazmin veya tedrici tasfiye kararı verilen yatırım kuruluşlarının kayıtları üzerinde işlem yapma yetkisi, başka bir işleme gerek kalmaksızın YTM’ye devredilir. Bu düzenleme yatırımcı koruması açısından çok önemlidir. Çünkü sorunlu yatırım kuruluşu nedeniyle yatırımcı kayıtları sahipsiz kalmaz.

Ayrıca saklama izni iptal olan ve Merkezi Kaydi Sisteme erişim yetkisi Kurul tarafından kısıtlanan yatırım kuruluşlarının nezdindeki hesaplarda bakiye bulunması durumunda da işlem yetkisi MKK tarafından veya MKK’nın belirleyerek SPK’nın uygun gördüğü yatırım kuruluşunca kullanılabilir.

16) EKK Üyeliğinde Geçici Durdurma ve İptal

EKK tarafında da üyeliğin sonlandırılması veya sistem erişiminin kısıtlanması bakımından özel hükümler vardır. Lisanslı depo işletmeleri ve yetkili sınıflandırıcıların lisansının geçerlilik süresi sonunda yenilenmemesi, askıya alınması, askının kaldırılması veya lisansın iptali gibi durumlar Bakanlık tarafından EKK’ya bildirilir.

Lisansı yenilenmeyen, askıya alınan veya iptal edilen lisanslı depo işletmesinin elektronik ürün senedi oluşturmasına izin verilmez. Lisansı yenilenmeyen veya iptal edilen lisanslı depo işletmesince tüm ürünlerin ilgili mevzuat çerçevesinde mudilerine teslim edilmesi ve elektronik ürün senetlerinin iptal edilmesinden sonra EKK üyeliği iptal edilir.

Lisansı yenilenmeyen veya iptal edilen yetkili sınıflandırıcının da EKK üyeliği iptal edilir. Lisansı askıya alınan yetkili sınıflandırıcının ise askı süresince sisteme veri aktarmasına izin verilmez.

17) MKK ve EKK Üyelik Sisteminin Ortak Mantığı

MKK ve EKK üyelik sistemleri farklı alanlarda çalışsa da ortak mantık aynıdır: Sisteme yalnızca hukuken yetkili, teknik olarak yeterli ve güvenlik bakımından uygun kurumlar alınır. Bu kurumların üyelikleri sürekli izlenir; şartların kaybı halinde geçici durdurma veya iptal mekanizmaları çalıştırılır.

Böylece sistemsel güvenlik, hak sahipliği düzeni ve kayıt bütünlüğü korunmuş olur.

Final Özet (Sınavlık)

• MKK üyeleri arasında ihraççı kuruluşlar, merkezi takas kuruluşları, yatırım kuruluşları, TCMB, YMSK ve Kurulca kabul edilen diğer kuruluşlar yer alır.
• EKK üyeleri arasında lisanslı depo işletmeleri, yetkili sınıflandırıcılar, mudi hesabının bulunduğu banka veya finans kuruluşları ile Bakanlıkça uygun görülen diğer kişi veya kuruluşlar yer alır.
• MKK üyeliği için teknik donanım, güvenlik sistemi, yeterli personel, giriş ücreti ve Yönetim Kurulu’nun belirlediği diğer şartlar aranır.
• Yatırım kuruluşlarının MKK üyeliği için saklama hizmeti vermeye yetkili olması gerekir.
• İhraççı kuruluşların MKK üyeliği için sermaye piyasası aracı ihraç etmiş olması veya SPK’ya başvurmuş bulunması gerekir.
• EKK üyeliği için lisanslı depo işletmeleri ve yetkili sınıflandırıcılarda Bakanlık lisansı gerekir.
• Üyelik, sisteme tanımlanmayı, erişimi ve sistemi kullanmayı içerir.
• TCMB’ye özel üyelik statüsü verilebilir ve bazı hükümler TCMB’ye uygulanmaz.
• YMSK üyeliğine ilişkin özel usuller MKK tarafından belirlenir.
• Geçici durdurma, üyeliğin tamamen sona ermesi değil; erişim ve kullanımın geçici engellenmesidir.
• MKK üyeliği, belirli hallerde Yönetim Kurulu kararıyla iptal edilir.
• Hakkında tazmin veya tedrici tasfiye kararı verilen yatırım kuruluşlarında işlem yetkisi YTM’ye devredilir.
• EKK tarafında lisans yenilenmemesi, askı veya iptal durumunda üyelik ve sistem erişimi etkilenir.