Takas, Saklama ve Operasyon İşlemleri

Temel Kavramlar ve Terminoloji

Temel Kavramlar ve Terminoloji

Takas, saklama ve operasyon işlemleri dersinde ilk bakışta en zorlayıcı görünen alan, çok sayıda kavramın peş peşe gelmesidir. Ancak bu kavramlar birbirinden kopuk değildir. Tam tersine, hepsi aynı sistemin farklı parçalarını anlatır. Bir işlem yapıldığında ortaya çıkan pozisyon, bu pozisyondan doğan risk, o risk için istenen teminat, temerrüt halinde devreye giren koruma mekanizmaları ve bütün bunların hangi hesap yapısı içinde izlendiği bu terminoloji sayesinde anlaşılır.

Bu nedenle bu bölüm yalnızca ezber yapılacak bir tanım listesi olarak değil, sistemin dilini öğrenme bölümü olarak görülmelidir. Kavramlar öğrenildiğinde sonraki bölümlerde yer alan merkezi takas, merkezi karşı taraf, pay piyasası takası, borçlanma araçları takası, türev araçlar ve teminat yönetimi çok daha kolay anlaşılır.

1) Kavramları Gruplayarak Öğrenme Mantığı

Bu bölümde yer alan kavramlar genel olarak beş grupta düşünülebilir. Birinci grup, pozisyon ve işlem yapısı ile ilgilidir. Açık pozisyon, kısa pozisyon, uzun pozisyon, açık teklif yöntemi ve sözleşme yenileme yöntemi bu gruptadır.

İkinci grup, risk ve teminat yapısı ile ilgilidir. Başlangıç teminatı, değişim teminatı, işlem teminatı, teminat değerleme katsayısı, portföy bazlı teminatlandırma, net ve brüt teminatlandırma bu alandadır.

Üçüncü grup, koruma ve güvenlik katmanları ile ilgilidir. Garanti fonu, karşı taraf kredi riski, karşılanmış riskler, stres testi ve RMD burada değerlendirilir.

Dördüncü grup, hesap ve izleme yapısı ile ilgilidir. Tekil pozisyon hesabı, çoklu pozisyon hesabı, teminat hesapları ve kaydi sistem mantığı bu alanın konusudur.

Beşinci grup ise piyasa ve risk türleri ile ilgilidir. Likidite riski, piyasa riski, volatilite, geriye dönük test ve tarihsel benzetim yaklaşımı bu çerçevede anlaşılır.

Akılda Kalsın:
Kavramları tek tek ezberlemek yerine “pozisyon - risk - teminat - koruma - hesap” zinciri içinde öğrenmek çok daha kalıcıdır.

2) Açık Pozisyon

Açık pozisyon, vadeli işlem ve opsiyon piyasaları ile tezgâh üstü vadeli işlem piyasalarında işlem, nakdi uzlaşma veya fiziki teslimat ile kapatılmamış kısa ve uzun pozisyonları ifade eder. Ödünç Pay Piyasası bakımından ise halihazırda vadesi gelmemiş menkul kıymet ödünç işlemleri açık pozisyon kapsamındadır.

Bu kavram çok önemlidir; çünkü risk hesaplaması, teminat ihtiyacı ve temerrüt ihtimali çoğu zaman açık pozisyon üzerinden değerlendirilir. Kapatılmış bir pozisyon artık aynı risk düzeyini taşımaz; açık pozisyon ise sistem açısından izlenmesi gereken aktif risk alanıdır.

3) Açık Teklif Yöntemi

Açık teklif yöntemi, Takasbank’ın bir işlemin eşleştiği anda piyasa katılımcıları arasına girerek alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı ise alıcı konumuna geçmesidir. Bu yöntem merkezi karşı taraf mantığının en net örneklerinden biridir.

Buradaki esas nokta şudur: taraflar artık doğrudan birbirinin riskini taşımak yerine, sistemin merkezindeki yapıyla ilişki kurar. Böylece karşı taraf kredi riski daha kontrollü ve kurallı bir yapıya taşınır.

Sınav Notu:
Açık teklif yöntemi = Takasbank işlemin tarafları arasına girer.

4) Başlangıç Teminatı

Başlangıç teminatı, gelecekte herhangi bir temerrüt durumunun ortaya çıktığı hallerde, temerrüdün ortaya çıktığı tarihten pozisyonların kapatılmasına kadarki sürede maruz kalınabilecek riskleri karşılayabilmek amacıyla başlangıçta talep edilen teminattır.

Bu teminatın mantığı ileriye dönüktür. Yani henüz zarar oluşmamış olsa bile, gelecekte doğabilecek fiyat hareketleri ve tasfiye süreci dikkate alınarak önceden güvence alınır. Başlangıç teminatı bu yüzden işlem sonrası güvenlik sisteminin ilk koruma katmanıdır.

Kitaptaki çerçeveye göre başlangıç teminatı hesaplamalarında güven düzeyi, elde tutma süresi, volatilite ve tarihsel veri uzunluğu gibi istatistiksel parametreler önem taşır.

5) Değişim Teminatı

Değişim teminatı, mevcut pozisyonların piyasa fiyatlarıyla değerlenmesi sonucunda ortaya çıkan farklar nedeniyle ihtiyaç duyulan teminattır. Başlangıç teminatı geleceğe dönük koruma sağlarken, değişim teminatı gerçekleşen piyasa hareketlerinin etkisini sisteme yansıtır.

Bu nedenle değişim teminatı, günlük veya gün içi fiyat değişimlerinden doğan yükümlülüklerin sistem içinde taşınmasını sağlar. Özellikle merkezi karşı taraf hizmeti verilen piyasalarda pozisyonların değer değişimleri düzenli olarak hesaplanır ve buna göre değişim teminatı ihtiyacı belirlenir.

6) İşlem Teminatı

İşlem teminatı, piyasada yapılan işlemler nedeniyle açılan pozisyonlara karşı yatırılan teminatların genel adıdır. Temel olarak başlangıç ve değişim teminatlarından oluşur. Bazı piyasalarda fiziki teslimata özgü teminat türleri de bu yapıya eklenebilir.

Öğrenci burada şu ilişkiyi kurmalıdır: başlangıç teminatı gelecekte doğabilecek risklere karşı ilk koruma, değişim teminatı ise gerçekleşen piyasa hareketlerinin sisteme yansıtılmasıdır. Bunların birlikte düşünülmesi işlem teminatı yapısını oluşturur.

Ezber Kutusu:
İşlem teminatı = başlangıç teminatı + değişim teminatı
(bazı piyasalarda fiziki teslimat teminatı da eklenebilir)

7) Garanti Fonu

Garanti fonu, merkezi karşı taraf hizmeti verilen piyasalarda üyelerden bir veya birkaçının temerrüde düşmesi halinde ortaya çıkabilecek ve ilgili üyelerin teminatlarını aşan zararların karşılanmasına katkı sağlamak amacıyla oluşturulan fondur.

Garanti fonu ile teminat karıştırılmamalıdır. Teminat, doğrudan işlem ve pozisyonla ilişkilidir. Garanti fonu ise sistem düzeyinde ek güvenlik katmanıdır. Bu nedenle teminatlar ilk savunma hattı, garanti fonu ise daha üst düzey koruma mekanizması olarak düşünülebilir.

8) Likidite Riski

Likidite riski, piyasalarda derinliğin olmaması veya aşırı dalgalanma nedeniyle finansal kurumun herhangi bir pozisyonunu piyasa fiyatlarından kapatamaması ya da dengeleyememesi sonucu maruz kalabileceği zarar olasılığıdır.

Bu risk türü özellikle pozisyonun teorik olarak var olmasına rağmen pratikte nakde çevrilememesi veya uygun fiyattan tasfiye edilememesi halinde önem kazanır. Takas ve teminat yönetiminde likidite riski dikkate alınmazsa, pozisyonun kapatılma sürecinde beklenenden daha büyük zararlar ortaya çıkabilir.

9) Piyasa Riski

Piyasa riski, piyasa fiyatlarının seviyesindeki değişimlerden veya oynaklıklardan kaynaklanan risklerdir. Hisse senedi fiyat riski, kur riski, faiz oranı riski ve emtia riski bunun temel bileşenleri arasında yer alır. Ayrıca hisse riskine ilişkin spesifik riskin de dikkate alınması gerekir.

Piyasa riski teminatlandırma sisteminin merkezindedir. Çünkü pozisyonlar gelecekte hangi ölçüde değer kaybedebilir sorusu, doğrudan piyasa riski üzerinden cevaplanır.

Tuzak:
Likidite riski ile piyasa riski aynı şey değildir.
Piyasa riski fiyat değişimiyle, likidite riski ise pozisyonun kapatılamaması veya makul fiyattan tasfiye edilememesiyle ilgilidir.

10) RMD - Riske Maruz Değer

Riske maruz değer, elde tutulan bir portföy ya da varlık değerinin; faiz oranları, döviz kurları, emtia ve pay fiyatlarındaki dalgalanmalar nedeniyle belli bir dönem içinde ve belli bir olasılık düzeyinde maruz kalabileceği en yüksek zararı tahmin etmeye yarayan ölçüdür.

RMD, riskin sayısallaştırılmasını sağlar. Bu nedenle özellikle başlangıç teminatı ve risk modeli kurulurken son derece önemlidir. Öğrenci açısından kritik nokta, RMD’nin “kesin zarar” değil, belirli varsayımlar altında “olasılıklı en yüksek zarar tahmini” olduğunu bilmektir.

11) Stres Testi ve Geriye Dönük Test

Stres testi, merkezi karşı taraf riskleri için kullanılabilecek finansal kaynakların, aşırı fakat imkânsız olmayan piyasa koşullarında oluşacak riskleri karşılama düzeyini ölçmek amacıyla yapılan testtir. Bu testlerde olağan dışı ama mümkün senaryolar kullanılır.

Geriye dönük test ise risk ölçüm modellerinin performansını değerlendirmek için yapılan testtir. Yani modelin geçmiş veya örneklem dışı veriler karşısında ne kadar doğru çalıştığı ölçülür. Biri daha çok “sistem aşırı koşullarda dayanıklı mı?” sorusunu, diğeri ise “kurduğum model doğru çalışıyor mu?” sorusunu cevaplar.

12) Portföy Bazlı Teminatlandırma

Portföy bazlı teminatlandırma, aynı hesapta yer alan varlıklar arasındaki korelasyonların risk azaltıcı etkileri de dikkate alınarak teminat tutarının hesaplanmasıdır. Bu yaklaşımda her pozisyon tek tek ve bağımsız düşünülmez; portföyün bütünsel risk yapısı dikkate alınır.

Kitaptaki çerçevede BISTECH Marjin Yöntemi portföy bazlı risk yönetimi algoritmasını esas alır. Bu nedenle özellikle başlangıç teminatı hesaplamalarında portföy yaklaşımı önemlidir. Öğrenci burada şu mantığı kurmalıdır: aynı portföy içindeki bazı pozisyonlar birbirinin riskini azaltabilir. Bu yüzden toplam risk, her parçanın basit toplamından daha düşük olabilir.

Çok Sorulan Bilgi:
Portföy bazlı teminatlandırma, pozisyonları tek tek değil; birlikte taşıdıkları toplam risk üzerinden değerlendirir.

13) Brüt Teminatlandırma ve Net Teminatlandırma

Brüt teminatlandırma, müşteri pozisyonlarının birbirleriyle netleştirilmeden, her bir müşteri için ayrı ayrı hesaplanan teminat yükümlülüklerinin toplamı kadar teminat yatırılmasını ifade eder. Net teminatlandırma ise müşterilere ait pozisyonların birbiriyle netleştirilmesi sonrasında hesaplanan teminat yükümlülüğü kadar teminat yatırılmasıdır.

Brüt yaklaşım daha korumacı olabilir çünkü netleştirme avantajı tanımaz. Net yaklaşım ise risk azaltıcı etkileri dikkate alır. Ancak netleştirmenin hangi düzeyde ve hangi kurallarla yapılacağı piyasa bazında önem taşır.

14) Tekil Pozisyon Hesabı ve Çoklu Pozisyon Hesabı

Tekil pozisyon hesabı, MKT üyeleri adına açılan hesapların alt hesabı olarak, üyelerin tek bir müşterisine veya üyelerin kendi portföylerine ait pozisyonların izlendiği hesap yapısıdır.

Çoklu pozisyon hesabı ise MKT üyeleri adına açılan ve üyelerin kendi portföylerine veya müşterilerine ait pozisyonlarının toplu olarak izlendiği; ancak her durumda üyenin kendisine ait pozisyonlarla müşterilerine ait pozisyonların ayrıştırıldığı hesap yapısıdır.

Burada ayrım şudur: tekil hesap daha ayrıntılı müşteri/portföy takibi sağlar, çoklu hesap ise toplu izleme sağlar ama müşteri ile üye pozisyonları yine birbirine karıştırılmaz.

15) Teminat Hesapları ve Teminat Değerleme Katsayısı

Teminat hesapları, üyelerin kendi portföylerine veya müşterilerine ait pozisyonlarına ilişkin teminatların izlendiği hesaplardır. Teminat sisteminin doğru çalışabilmesi için hangi varlığın hangi hesapta hangi amaçla tutulduğunun açık biçimde izlenmesi gerekir.

Teminat değerleme katsayısı ise teminata kabul edilen varlıklara uygulanan, bu varlıkların likide edilmesi gerektiğinde piyasa değerlerinde yaşanabilecek düşüşü yansıtan katsayıdır. Yani teminat olarak alınan varlık, nominal veya piyasa değeri kadar değil, belirli bir iskonto ile sisteme dahil edilir.

16) Volatilite, Tarihsel Benzetim ve Model Mantığı

Volatilite, finansal varlık fiyatlarında veya risk faktörlerinde belirli bir zaman aralığında gözlenen değişimdir. Volatilite arttıkça belirsizlik ve teminat ihtiyacı da artabilir.

Tarihsel benzetim yaklaşımı ise geçmiş bir dönemde oluşan piyasa koşullarını bugünkü portföye uygular ve ortaya çıkabilecek zarar veya kazancı analiz eder. Bu yaklaşım risk ölçümünde kullanılan temel yöntemlerden biridir. Özellikle RMD mantığını anlamada oldukça faydalıdır.

17) Kavramları Bir Zincir Gibi Düşünmek

Bu bölümde öğrenilen kavramlar bir zincirin halkalarıdır. Önce piyasada bir pozisyon açılır. Bu pozisyon nedeniyle piyasa riski ve likidite riski doğabilir. Bu riskleri ölçmek için RMD, volatilite, stres testi ve benzeri yöntemler kullanılır. Ölçülen risk sonucunda başlangıç teminatı ve değişim teminatı talep edilir. Pozisyonlar tekil veya çoklu hesaplar içinde izlenir. Teminatlar yetmezse daha üst katmanda garanti fonu devreye girer.

İşte bu nedenle kavramları tek tek öğrenmek yerine, aynı sistemin aşamaları olarak görmek hem sınavda hem uygulamada çok daha güçlü sonuç verir.

Final Özet (Sınavlık)

• Açık pozisyon, kapatılmamış kısa ve uzun pozisyonları ifade eder.
• Açık teklif yöntemi, Takasbank’ın taraflar arasına girerek alıcıya karşı satıcı ve satıcıya karşı alıcı olmasıdır.
• Başlangıç teminatı gelecekte doğabilecek riskler için önceden alınır.
• Değişim teminatı, piyasa fiyatı değişimleri sonucu doğan farklar için talep edilir.
• İşlem teminatı, esas olarak başlangıç ve değişim teminatlarından oluşur.
• Garanti fonu, teminatları aşan zararlar için ek güvenlik katmanıdır.
• Piyasa riski fiyat değişimlerinden, likidite riski ise pozisyonun uygun koşullarda kapatılamamasından kaynaklanır.
• RMD, belirli bir dönem ve olasılık düzeyinde maruz kalınabilecek en yüksek zararı tahmin eder.
• Stres testi aşırı piyasa koşullarında dayanıklılığı ölçer.
• Portföy bazlı teminatlandırma, pozisyonları tek tek değil toplam portföy riski üzerinden değerlendirir.
• Brüt teminatlandırmada netleştirme yoktur; net teminatlandırmada vardır.
• Tekil pozisyon hesabı tek müşteri veya tek portföyü, çoklu pozisyon hesabı ise toplu izlemeyi ifade eder.