Kurumsal Yönetim

Sermaye Piyasasında Derecelendirme Faaliyeti ve Kuruluşlar

Sermaye Piyasasında Derecelendirme Faaliyeti ve Kuruluşlar

Sermaye piyasasında derecelendirme faaliyeti, yatırımcıların ve piyasa katılımcılarının belirli kuruluşlar, araçlar veya uygulamalar hakkında daha sağlıklı değerlendirme yapabilmesini sağlayan önemli bir faaliyettir. Bu faaliyet yalnız teknik bir puanlama işlemi değildir; aynı zamanda piyasa güveni, açıklık, karşılaştırılabilirlik ve bağımsız değerlendirme ihtiyacına cevap veren bir mekanizmadır.

Bu nedenle derecelendirme kuruluşlarının hukuki zemini, yetkilendirilmesi, bağımsızlığı, çalışanlarının niteliği ve faaliyet esasları doğrudan düzenlenmiştir. Sermaye Piyasası Kanunu, ilgili tebliğ hükümleri ve Kurul ilke kararları birlikte değerlendirildiğinde, derecelendirme faaliyetinin sıkı kurallara bağlı ve kamu yararını gözeten bir alan olduğu görülür.

1) SPKn Kapsamında Derecelendirme Faaliyeti

6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’nun “Sermaye Piyasası Kurumları” başlıklı 35 inci maddesinde, sermaye piyasasında faaliyette bulunacak kurumlar arasında derecelendirme kuruluşları da sayılmıştır. Bu nedenle derecelendirme faaliyeti, ancak SPKn ve Kurulun bu alana ilişkin düzenlemeleri çerçevesinde yürütülebilir.

Derecelendirme kuruluşlarına ilişkin özel hükümler ise SPKn’nun “Bağımsız Denetim, Derecelendirme ve Değerleme Kuruluşları” başlıklı altıncı bölümünde yer alan “Faaliyet Esasları” ve “Sorumluluk” hükümleri içinde düzenlenmiştir. Böylece derecelendirme kuruluşları, piyasa içinde serbestçe çalışan sıradan ticari yapılar değil; özel rejime tabi sermaye piyasası kurumları olarak ele alınmıştır.

2) Kurulun Düzenleme, Gözetim ve Denetim Yetkisi

SPKn çerçevesinde Kurul, derecelendirme faaliyetlerinin güvenli ve bağımsız şekilde yürütülmesini sağlamak, kalite güvence sistemlerinin oluşturulmasını temin etmek ve kamu yararını gözetmek suretiyle uluslararası standartlara uyumu desteklemek amacıyla düzenleme, gözetim ve denetim yapar.

Ayrıca bu kuruluşların yetkilendirilmesi, yönetici ve çalışanlarının lisanslanması, sicil bilgilerinin belirlenmesi ve bunların kamuya açıklanmasına ilişkin usul ve esaslar da Kurul tarafından belirlenir. Bu yönüyle Kurul, yalnız denetleyen değil; aynı zamanda alana giriş şartlarını ve işleyiş çerçevesini kuran otoritedir.

3) İlgili Tebliğ ve Temel Dayanak

Sermaye piyasasında derecelendirme faaliyetine ve bu faaliyette bulunacak kuruluşlara ilişkin esaslar, 12/7/2007 tarihli ve 26580 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Seri:VIII, No:51 sayılı “Sermaye Piyasasında Derecelendirme Faaliyeti ve Derecelendirme Kuruluşlarına İlişkin Esaslar Tebliği”nde düzenlenmiştir.

Kitapta bu Tebliğin ana bölümleri; amaç, kapsam, dayanak ve tanımlar; derecelendirme faaliyetinin kapsamı ve bu faaliyette bulunabilecek kuruluşlar; Türkiye’de kurulan derecelendirme kuruluşlarının yetkilendirilmesi ve listeye alınması; derecelendirme sözleşmesi ve bilgi paylaşımı sözleşmesi gibi ana çerçeve içinde sıralanmaktadır. Bu yapı, alandaki düzenlemenin sistematik karakterini gösterir.

4) Derecelendirme Faaliyetinin Kapsamı

Tebliğde derecelendirme faaliyetinin kapsamı başlığı altında kredi derecelendirmesi, kurumsal yönetim ilkelerine uyum derecelendirmesi ve bu alanda faaliyette bulunabilecek kuruluşların çerçevesi yer almaktadır. Böylece derecelendirme faaliyeti tek tip değildir; farklı amaçlara hizmet eden alt türleri bulunmaktadır.

Özellikle kurumsal yönetim ilkelerine uyum derecelendirmesi, bir şirketin Kurulca yayımlanan kurumsal yönetim ilkelerine ne ölçüde uyduğunu bağımsız, tarafsız ve adil biçimde değerlendirme ve sınıflandırma faaliyeti olarak önem taşır. Bu yönüyle sadece kredi riskine değil, yönetişim kalitesine ilişkin de piyasa sinyali üretir.

5) Derecelendirme Faaliyetinde Bulunabilecek Kuruluşlar

Derecelendirme faaliyeti, ancak Kurulca yetkilendirilen derecelendirme kuruluşları tarafından yürütülebilir. Bu kuruluşlar için sadece şirket şeklinde kurulmuş olmak yeterli değildir. Ortaklık yapısı, yöneticiler, kontrolörler, çalışanlar, teknik kapasite ve bağımsızlık gibi çok sayıda unsur değerlendirilir.

Ayrıca Kurulca kabul edilen uluslararası derecelendirme kuruluşlarına ilişkin ayrı düzenleme alanı da mevcuttur. Bu durum, hem yerel hem uluslararası piyasa aktörlerinin belirli usuller çerçevesinde değerlendirilmesini sağlar.

6) Türkiye’de Kurulan Derecelendirme Kuruluşlarının Yetkilendirilmesi

Tebliğde Türkiye’de kurulan derecelendirme kuruluşlarının yetkilendirilmesi ve listeye alınması ayrı bir bölüm halinde düzenlenmiştir. Başvuru koşulları, ortak, yönetici, kontrolör ve çalışanlara ilişkin şartlar ile Kurul incelemesi ve yetkilendirme süreci bu çerçevede belirlenmiştir.

Bu yapı sayesinde piyasaya giriş serbest fakat kontrolsüz değildir. Derecelendirme faaliyetinin güvene dayalı niteliği sebebiyle, bu alanda faaliyette bulunacak kuruluşların belirli yeterlilik ve bağımsızlık standartlarını taşıması beklenir.

7) Derecelendirme Sözleşmesi ve Bilgi Paylaşımı

Derecelendirme faaliyetinin sağlıklı yürütülmesi için derecelendirme sözleşmesi ve bilgi paylaşımı sözleşmesi önem taşır. Derecelendirme kuruluşu ile derecelendirmeye tabi olan taraf arasındaki ilişkinin hukuki zemini, bilgi akışının çerçevesi ve değerlendirme sürecinin sınırları bu sözleşmeler yoluyla belirlenir.

Bu sözleşmeler, derecelendirme faaliyetinin rastgele bilgi kullanımına değil; belirli usuller içinde yürütülen, kayıt altına alınabilir ve denetlenebilir bir sisteme dayanmasını sağlar. Böylece hem derecelendirme kuruluşu hem de hizmet alan taraf bakımından açıklık oluşur.

8) Rapor ve Çalışma Belgelerinin Saklanması

Kitapta açık biçimde belirtildiği üzere, derecelendirme kuruluşları kurumsal yönetim ilkelerine uyum derecelendirmesi faaliyeti ile ilgili hazırlanan raporlar ile bunların dayanağını oluşturan çalışma belgelerini, Kurulca istenildiğinde ibraz edilmek üzere en az 10 yıl süreyle saklamak zorundadır.

Bu yükümlülük, derecelendirme faaliyetinin sonradan denetlenebilmesini ve verilen notların hangi analiz ve veriye dayandığının izlenebilmesini sağlar. Böylece derecelendirme süreci şeffaflık ve hesap verebilirlik boyutu kazanır.

9) İdari Yaptırımlar ve Listeden Çıkarma

Kitapta sayıldığı üzere; başvuru koşullarının kaybedilmesi, derecelendirme faaliyet ilke ve esaslarına uyulmaması, sermaye piyasasında kesintisiz olarak beş yıl süreyle derecelendirme faaliyetinde bulunulmaması, bildirim yükümlülüklerinin zamanında, tam ve doğru yerine getirilmemesi veya Kurulca istenen bilgi ve belgelerin zamanında, tam ve doğru verilmemesi ya da geciktirilmesi hâllerinde yaptırım gündeme gelebilir.

Bu kapsamda derecelendirme kuruluşu ve/veya yöneticileri, kontrolörleri ve çalışanları hakkında idari para cezası uygulanabilir veya derecelendirme kuruluşu listeden çıkarılabilir. Bu durum, piyasa güveni açısından kuruluşların yalnız ilk yetkilendirme aşamasında değil, faaliyet süresince de sürekli gözetim altında olduğunu gösterir.

10) Belirli Kişilere Faaliyet Yasağı

Kurul, gerekli gördüğü durumlarda yalnız kuruluşun tamamına yönelik işlem yapmakla yetinmeyebilir. Kitapta belirtildiği üzere, Kurul sadece ilgili kontrolörün, derecelendirme komitesi üyesinin ve/veya derecelendirme uzmanının sermaye piyasasında derecelendirme faaliyetinde bulunmasını da yasaklayabilir.

Bu düzenleme, sorumluluğun kurumsal yapı arkasına gizlenmesini engelleyen önemli bir mekanizmadır. Böylece bireysel kusur veya yetersizlik gösteren kişilere özel yaptırım uygulanabilir.

11) Kurul İlke Kararları ve Ağırlıklandırma

Kurulun 07.02.2005 tarih ve 4/99 sayılı kararında, kurumsal yönetim ilkelerine uyum derecelendirmesinde ana bölümlerin ağırlıkları “pay sahipleri %25”, “kamuyu aydınlatma ve şeffaflık %35”, “menfaat sahipleri %15” ve “yönetim kurulu %25” olarak belirlenmiştir. Sonuçların da hem toplam hem ana bölüm bazında ayrı ayrı kamuya açıklanmasına karar verilmiştir.

Daha sonra Kurulun 01.02.2013 tarih ve 4/105 sayılı kararında, ağırlıklar “Pay Sahipleri %25”, “Kamuyu Aydınlatma ve Şeffaflık %25”, “Menfaat Sahipleri %15” ve “Yönetim Kurulu %35” olarak güncellenmiştir. Ayrıca asgari unsurlar yerine getirilmiş olsa bile bir ilkeden en çok tam puanın %85’ine kadar not verilebileceği, asgari şartların üzerinde iyi uygulamalar varsa tam puana yaklaşılabileceği belirtilmiştir.

12) Bölümün Bütünsel Sonucu

Sermaye piyasasında derecelendirme faaliyeti, hukuki zemini güçlü, yetkilendirmeye bağlı, gözetim ve yaptırım mekanizmalarıyla desteklenen özel bir alandır. Bu yapı sayesinde derecelendirme notları piyasa açısından daha güvenilir hale gelir. Özellikle kurumsal yönetim ilkelerine uyum derecelendirmesi, şirketlerin yönetişim kalitesinin karşılaştırılabilir ve açıklanabilir biçimde ortaya konmasına katkı sağlar.

Bu nedenle derecelendirme kuruluşları sadece teknik puanlama yapan şirketler değil; sermaye piyasasında güven, karşılaştırma ve şeffaflık sağlayan kurumsal aktörler olarak değerlendirilmelidir.

Final Özet (Sınavlık)

• Derecelendirme kuruluşları, SPKn kapsamında sayılan sermaye piyasası kurumlarındandır.
• Kurul derecelendirme alanında düzenleme, gözetim, denetim, yetkilendirme ve lisanslama yetkisine sahiptir.
• Temel düzenleme metni Seri:VIII, No:51 sayılı Tebliğdir.
• Derecelendirme faaliyeti sadece kredi derecelendirmesinden ibaret değildir; kurumsal yönetim ilkelerine uyum derecelendirmesini de kapsar.
• Derecelendirme faaliyeti ancak Kurulca yetkilendirilen kuruluşlar tarafından yürütülebilir.
• Derecelendirme raporları ve çalışma belgeleri en az 10 yıl saklanmalıdır.
• İlke ve esaslara uyulmaması halinde idari para cezası ve listeden çıkarma yaptırımı uygulanabilir.
• Kurul belirli uzman, komite üyesi veya kontrolör hakkında faaliyet yasağı getirebilir.
• Kurumsal yönetim uyum derecelendirmesinde ana başlıklar bazında ağırlıklandırma yapılır.
• Güncel ağırlıklandırmada yönetim kurulu başlığı %35 ile en yüksek paya sahiptir.