Türev Araçlar, Piyasalar ve Risk Yönetimi

Türev Ürünlerin Tarihçesi ve Küresel Gelişimi

Türev Ürünlerin Tarihçesi ve Küresel Gelişimi

Türev ürünlerin bugünkü devasa hacmi ilk bakışta modern finans mühendisliğinin ürünü gibi görünse de, bu araçların temel mantığı oldukça eskiye dayanır. İnsanlar yüzyıllardır gelecekte oluşabilecek fiyat belirsizliklerini bugünden yönetmeye çalışmıştır. Bu nedenle türev araçların tarihi, yalnızca finans tarihinin değil, risk yönetimi düşüncesinin de tarihidir. Bu bölümde önce tarihsel kökler, sonra küresel büyüme, ardından organize ve tezgâhüstü piyasa yapıları ile hangi türev ürünlerin neden daha baskın olduğu ele alınacaktır.

1) Türev Ürünlerin Tarihsel Arka Planı

Türev ürünlerin gelişiminin oldukça eski bir tarihçesi vardır. Bu bilgi sınav açısından önemlidir; çünkü türev araçlar yalnızca modern bilgisayar çağında ortaya çıkmış ürünler değildir. Gelecekteki fiyatı bugünden sabitleme ihtiyacı, ticaretin ve üretimin olduğu her dönemde kendini göstermiştir.

Kitapta verilen örneğe göre, Eski Yunan döneminde ilk vadeli işlem benzeri uygulamaların ünlü Matematikçi Thales tarafından kullanıldığı söylenmektedir. Thales'in iklim ve yağış koşulları üzerinden iyi rekolte tahmini yaptığı, buna bağlı olarak zeytin fiyatları üzerine önceden pozisyon aldığı anlatılır. Bu örnek, türev mantığının özünde gelecekteki belirsizliği fiyatlamanın bulunduğunu göstermektedir.

Daha yakın tarihli bir diğer önemli örnek Japonya'dır. Japonya'da Dojima piyasasında pirinç üzerine vadeli işlem kontratlarının kullanıldığı bilinmektedir. Bu da bize türev araçların tarımsal üretim, ticaret ve fiyat oynaklığı ile uzun süredir iç içe olduğunu göstermektedir.

2) Eski Örneklerin Ortak Mantığı

Tarihteki bu örneklerin ortak noktası, gelecekte oluşacak fiyat veya arz koşullarına karşı bugünden pozisyon alınmasıdır. Yani türev ürünlerin çekirdeğinde, geleceği öngörme değil; geleceğe ilişkin belirsizliği bugünkü bir anlaşmaya bağlama düşüncesi vardır. Bu yüzden türev ürünler spekülasyon aracı olarak kullanılabilse de, tarihsel kökeni bakımından risk yönetimi ve fiyat sabitleme işlevi taşır.

Çiftçi, tüccar, ithalatçı, ihracatçı veya büyük finansal kurum açısından mantık aynıdır: gelecekte karşılaşılabilecek fiyat dalgalanmasının zarar yaratmasını önlemek ya da bu değişimi fırsata dönüştürmek. Modern finans bunu çok daha teknik ve kurumsal hale getirmiştir; ama temel ihtiyaç değişmemiştir.

3) Modern Dönemde Küresel Büyüme

Türev ürünlerin tarihsel kökeni eski olmakla birlikte, asıl büyük sıçrama modern finansal sistem içinde gerçekleşmiştir. Kitapta belirtildiği üzere, vadeli işlemler ve türev ürünlerin küresel ölçekteki kontrat değeri Aralık 2018 itibarıyla 639 trilyon ABD Dolarını aşmaktadır. Bu büyüklük, dünyanın en büyük ekonomilerinin milli gelirleriyle karşılaştırıldığında türev piyasaların finansal sistem içindeki ağırlığını daha görünür hale getirir.

Bu hacmin bu kadar büyük görünmesinin temel nedenlerinden biri, türev sözleşmelerde kullanılan kavramın çoğu zaman “kontrat değeri” ya da “notional amount” olmasıdır. Yani burada söz konusu olan şey, her zaman el değiştiren net nakit tutarı değil, sözleşmenin dayandığı toplam nominal büyüklüktür. Bu nedenle türev piyasaların toplam hacmi çok büyük rakamlara ulaşmaktadır.

Ancak bu büyüklük yalnızca muhasebesel bir şişkinlik olarak düşünülmemelidir. Bu denli yüksek hacim, küresel finansal sistemin faiz, kur, kredi ve diğer riskleri yönetmek için türev ürünlere yoğun biçimde başvurduğunu göstermektedir.

4) Tezgâhüstü Piyasaların Baskın Büyüklüğü

Küresel türev ürün hacminin önemli kısmı organize borsalarda değil, tezgâhüstü piyasalarda gerçekleşmektedir. Kitapta verilen bilgiye göre, Aralık 2018 itibarıyla tezgâhüstü piyasalarda işlem gören türev ürünlerin toplam kontrat değeri 544 trilyon ABD Dolarıdır. Bu rakam, toplam küresel türev hacminin çok büyük bölümünün borsa dışı özel sözleşmeler üzerinden yürüdüğünü göstermektedir.

Tezgâhüstü piyasaların bu kadar büyük olmasının temel nedenlerinden biri esnekliktir. Büyük firmalar ve finansal kurumlar, ihtiyaç duydukları vade, tutar, para birimi, faiz yapısı veya ödeme planına göre tamamen kendilerine özgü sözleşmeler tasarlayabilir. Bu özellik, standart organize piyasa ürünlerinin her zaman yeterli olmadığı kurumsal risk yönetimi ihtiyaçlarında OTC piyasaları öne çıkarır.

Bir başka önemli neden ise büyük finansal kurumlar arasında işlem yapma kapasitesidir. Özellikle uluslararası bankalar, yatırım bankaları ve çok uluslu şirketler büyük tutarlı faiz ve kur risklerini yönetirken tezgâhüstü piyasalara yönelir. Dolayısıyla OTC piyasalar yalnızca daha esnek değil, aynı zamanda daha kurumsal ve daha özel yapıdaki ihtiyaçlara cevap veren alanlardır.

5) Tezgâhüstü Piyasalarda En Yaygın Türev Ürünler

Kitaptaki tabloya göre, tezgâhüstü piyasalarda en önemli türev ürünler faize dayalı sözleşmelerdir. Aralık 2018 itibarıyla faize dayalı sözleşmelerin kontrat değeri 436.837 milyar ABD Doları ile toplamın yaklaşık yüzde 80,24'ünü oluşturmaktadır. Bu oran, faiz türevlerinin küresel piyasalardaki baskın konumunu açık biçimde ortaya koymaktadır.

Faize dayalı sözleşmelerden sonra kura dayalı sözleşmeler gelmektedir. Kur türevlerinin kontrat değeri 90.662 milyar ABD Doları ile toplamın yaklaşık yüzde 16,65'ine karşılık gelmektedir. Hisse senedine dayalı, emtiaya dayalı ve kredi temerrüt takası gibi sözleşmeler de vardır; ancak ağırlıkları faiz ve kur türevlerine göre daha sınırlıdır.

Bu noktada sınav açısından şu mantığın iyi kurulması gerekir: küresel türev piyasaların ağırlık merkezi hisse veya emtia değil, faiz ve kur riskidir. Çünkü büyük kurumların bilanço yönetiminde en büyük risk kaynaklarından ikisi faiz oranı değişimleri ve döviz kuru hareketleridir.

6) Faiz Türevlerinin Neden Bu Kadar Büyük Olduğu

Faiz türevlerinin küresel ölçekte en büyük ürün grubu olması tesadüf değildir. Bankalar, şirketler, fonlar ve kamu kurumları çok büyük tutarlı faiz risklerine maruz kalır. Uzun vadeli borçlanmalar, değişken faizli krediler, tahvil portföyleri ve bilanço yönetimi, faiz oranındaki küçük değişimlerin bile büyük etkiler yaratmasına neden olur.

Bu nedenle faiz swapları, faiz opsiyonları ve benzeri ürünler çok yoğun kullanılır. Faizde küçük bir hareket bile büyük nominal tutarlar üzerinde anlamlı finansal sonuçlar doğurur. Küresel türev hacimlerinde faiz tarafının baskın olmasının arkasında bu kurumsal ihtiyaç vardır.

Sınavlarda burada kavramsal bir tuzak olabilir: yatırımcı zihninde “en yaygın türev = döviz” çağrışımı oluşabilir. Oysa küresel ölçekte en yaygın grup faiz türevleridir.

7) Kur Türevlerinin Gücü ve Yaygınlığı

Kur türevleri, faiz türevlerinden sonra en büyük ikinci gruptur. Bunun temel nedeni uluslararası ticaret, dış borçlanma, yabancı para cinsinden bilanço kalemleri ve sermaye hareketlerinin döviz kuru riskini çok önemli hale getirmesidir.

Özellikle ithalatçı, ihracatçı, yabancı para borcu taşıyan firmalar ve uluslararası yatırım yapan kurumlar, kur hareketlerinden korunmak için forward, futures, opsiyon ve swap gibi ürünlere başvurur. Döviz kurlarındaki oynaklık, reel sektör için de finansal kurumlar için de ciddi belirsizlik yaratır. Bu nedenle kur türevleri küresel sistemin en vazgeçilmez alanlarından biridir.

8) Organize Türev Piyasaların Küresel Rolü

Tezgâhüstü piyasalar hacim açısından çok büyük olmakla birlikte, organize türev piyasalar da finansal sistemin vazgeçilmez parçasıdır. Kitapta organize piyasalarda işlem gören futures ve opsiyon kontratlarının toplam değerinin Aralık 2018 itibarıyla yaklaşık 94,76 trilyon ABD Dolarına ulaştığı belirtilmektedir. Bunun 55,7 trilyon ABD Dolarlık kısmı opsiyonlara, kalan kısmı ise futures ürünlerine aittir.

Organize piyasaların bu büyüklüğü, standart ürünlerin çok geniş yatırımcı kitlesi tarafından kullanıldığını gösterir. Ayrıca şeffaf fiyat oluşumu, merkezi takas yapısı, düzenleme ve teminat mekanizması gibi unsurlar, organize piyasaları özellikle bireysel yatırımcılar ve standartlaşmış korunma ihtiyaçları açısından öne çıkarır.

Hacim bakımından OTC piyasalar daha büyük olsa da, organize piyasalar fiyat oluşumu, likidite ve piyasa erişimi açısından son derece önemlidir.

9) Organize Piyasaların Coğrafi Dağılımı

Kitapta organize türev ürün piyasalarının en yoğun olduğu bölgenin Kuzey Amerika olduğu vurgulanmaktadır. ABD ve Kanada, toplam küresel organize türev işlem hacminde en büyük paya sahip coğrafyadır. Avrupa bölgesi ise Kuzey Amerika'dan sonra ikinci sırada gelmektedir.

Bu dağılım tesadüfi değildir. Derin sermaye piyasaları, gelişmiş finansal altyapı, güçlü piyasa kurumları, yüksek işlem hacmi ve finansal yenilik kapasitesi, organize türev piyasaların bu bölgelerde büyümesini desteklemiştir. CME, CBOT ve Euronext gibi merkezler, küresel türev piyasaların referans alanları arasında sayılmaktadır.

10) Küresel Hacimlerin Yüksek Olmasının Temel Nedenleri

Türev piyasaların neden bu kadar büyük olduğu sorusu sınav kadar genel finans mantığı açısından da önemlidir. Birinci neden, risk yönetimi ihtiyacının küresel ölçekte çok büyük olmasıdır. Faiz, kur, kredi, emtia ve volatilite riskleri çok sayıda kurumun bilançosunu etkiler.

İkinci neden, türev sözleşmelerin nominal büyüklüklerinin çok yüksek olabilmesidir. Küçük fiyat değişimleri çok büyük ana tutarlar üzerinde etkili olduğu için, finansal kurumlar pozisyonlarını korumak amacıyla büyük nominal sözleşmeler kullanır.

Üçüncü neden, bu ürünlerin hem korunma hem spekülasyon hem de arbitraj amacıyla kullanılabilmesidir. Yani aynı ürün farklı piyasa katılımcıları için farklı amaçlara hizmet eder. Dördüncü neden ise finansal küreselleşmedir. Uluslararası ticaretin, borçlanmanın ve sermaye hareketlerinin büyümesi, türev ürünlere olan ihtiyacı da büyütmüştür.

11) Tezgâhüstü ve Organize Piyasaların Birlikte Var Olmasının Nedeni

Küresel finansal sistemde hem organize hem de tezgâhüstü piyasaların birlikte güçlü olması rastlantı değildir. Organize piyasalar standartlık, şeffaflık ve güven sunarken; tezgâhüstü piyasalar esneklik, özelleştirme ve büyük kurumsal işlemlere uyum sağlar.

Bu nedenle bu iki yapı birbirinin alternatifi değil, tamamlayıcısıdır. Küçük ve standartlaşmış ihtiyaçlar borsalarda karşılanabilirken, daha karmaşık ve şirkete özel risk yapıları çoğu zaman OTC piyasada yönetilir. Bu tamamlayıcı ilişki, küresel türev piyasaların niçin hem derin hem de çok katmanlı olduğunu açıklar.

12) Bölümün Sınav Mantığı

Bu bölümde sayısal verileri tek tek ezberlemek kadar, verilerin ne anlattığını kavramak da önemlidir. Sınavda yalnızca “kaç trilyon dolar?” sorusu değil, “hangi piyasa daha büyük?”, “hangi ürünler daha yaygın?”, “neden faiz türevleri baskın?” veya “organize piyasa ile tezgâhüstü piyasa arasındaki temel fark ne?” gibi sorular gelebilir.

Dolayısıyla bu konu çalışılırken kuru rakam ezberi yerine şu mantık kurulmalıdır: Türev ürünler çok eskidir, modern dönemde olağanüstü büyümüştür, küresel hacimde OTC piyasalar ağır basar, ürün kırılımında faiz ve kur türevleri öne çıkar, organize piyasalar ise standart ve şeffaf yapılarıyla vazgeçilmez rol oynar.

Final Özet (Sınavlık)

• Türev ürünlerin tarihsel kökleri eskiye dayanır; Thales ve Dojima örnekleri bu açıdan önemlidir.
• Aralık 2018 itibarıyla küresel türev ürün kontrat değeri 639 trilyon ABD Dolarını aşmıştır.
• Tezgâhüstü piyasalardaki toplam kontrat değeri yaklaşık 544 trilyon ABD Dolarıdır.
• Organize piyasalarda işlem gören futures ve opsiyon kontratlarının toplam değeri yaklaşık 94,76 trilyon ABD Dolarıdır.
• OTC piyasalarda en büyük pay faize dayalı türev ürünlerdedir.
• Kura dayalı sözleşmeler, faiz türevlerinden sonra gelen en büyük gruptur.
• Faiz türevlerinin baskın olmasının temel nedeni, büyük kurumsal bilançoların yoğun faiz riskine maruz kalmasıdır.
• Kur türevleri dış ticaret, yabancı para borçlanma ve döviz riski nedeniyle çok yaygın kullanılır.
• Organize piyasalar standart, düzenlenmiş ve şeffaf yapılardır.
• Tezgâhüstü piyasalar daha esnek ve kuruma özel sözleşmelere imkân tanır.
• Kuzey Amerika organize türev piyasalarının en yoğun olduğu bölgedir; Avrupa ikinci sıradadır.