Sermaye Piyasası Araçları 2

Sermaye Piyasası Araçlarının İhracına İlişkin Kurul Düzenlemeleri

Sermaye Piyasası Araçlarının İhracına İlişkin Kurul Düzenlemeleri

Sermaye Piyasası Araçları 2 dersinin giriş bölümü olan bu konu, sınavın temel yapı taşlarından biridir. Çünkü sonraki bölümlerde yer alan varlık finansmanına ilişkin menkul kıymetler, kira sertifikaları, gayrimenkul sertifikaları, varantlar ve yabancı sermaye piyasası araçları gibi başlıkların hemen tamamı, ihraç, kamuyu aydınlatma, satış, onay ve ilan mantığı üzerine kuruludur. Bu nedenle adayın yalnızca tanımları ezberlemesi yetmez; hangi belge hangi durumda hazırlanır, hangi satışta izahname gerekir, hangi durumda ihraç belgesi düzenlenir, halka arz ile ihraç arasındaki fark nedir, tahsisat ve dağıtım nasıl işler gibi sorulara net cevap verebilmesi gerekir.

Çekirdek Çerçeve:
Bu bölüm iki ana sütun üzerine kuruludur:
1) İzahname ve İhraç Belgesi Tebliği
2) Sermaye Piyasası Araçlarının Satışı Tebliği

1) Konunun Genel Mantığı

Sermaye piyasası araçlarının yatırımcılara sunulması, rastgele ve denetimsiz bir süreç değildir. Sermaye piyasası sisteminin sağlıklı işlemesi için yatırımcıların doğru, tam, açık ve zamanında bilgilendirilmesi gerekir. İşte bu ihtiyacın sonucu olarak kamuyu aydınlatma belgeleri, onay süreçleri, satış usulleri ve bildirim yükümlülükleri düzenlenmiştir.

Bu noktada ilk ayrım “ihraç” ile “halka arz” arasındadır. İhraç, sermaye piyasası araçlarının çıkarılıp satışa sunulmasına ilişkin daha geniş üst kavramdır. Halka arz ise bu kavramın içinde yer alan ve genel bir çağrı yoluyla belirsiz yatırımcı kitlesine yapılan satış yöntemidir. Dolayısıyla her halka arz bir ihraçtır; ancak her ihraç halka arz değildir.

Sınavda en sık karıştırılan noktalardan biri budur. Halka arz varsa çoğu durumda izahname devreye girer. Halka arz yoksa ve satış nitelikli yatırımcıya veya tahsisli şekilde yapılıyorsa çoğu zaman ihraç belgesi veya başka belgeler gündeme gelir.

2) İzahname Nedir?

İzahname; ihraççının ve varsa garantörün finansal durumu, performansı, geleceğe ilişkin beklentileri, faaliyetleri ile ihraç edilecek veya borsada işlem görecek sermaye piyasası araçlarının özellikleri, bu araçlara bağlı haklar ve riskler hakkında yatırımcıların bilinçli değerlendirme yapmasını sağlayacak nitelikteki bilgileri içeren kamuyu aydınlatma belgesidir.

Burada iki temel unsur vardır:

• İhraççıya ve varsa garantöre ilişkin bilgiler
• Sermaye piyasası aracına ilişkin bilgiler

İzahname, yatırımcının yatırım kararını körlemesine değil; bilgiye dayalı şekilde vermesini amaçlar. Bu nedenle izahnamenin sadece hazırlanması değil, aynı zamanda açık, anlaşılır, tam ve güncel olması gerekir.

3) İzahname Hangi Durumlarda Zorunludur?

Sermaye piyasası araçlarının halka arz edilebilmesi veya borsada işlem görebilmesi için kural olarak izahname hazırlanması ve Kurulca onaylanması zorunludur. Özellikle halka arz edilen araçlarda yatırımcı kitlesi genişlediğinden, bilgi asimetrisinin azaltılması amacıyla izahname kritik hale gelir.

Halka arz edilmeksizin gerçekleştirilen satışlarda ise her zaman izahname zorunlu değildir. İşte bu ayrım sınavda sürekli sorulur. “Genel çağrı” mantığı varsa halka arz düşünülür; halka arz varsa izahname ihtiyacı gündeme gelir.

Kurulca onaylanmamış izahnameye dayanılarak halka arz yapılması, usulsüz halka arz sonucunu doğurur. Bu nedenle onay süreci şekli bir formalite değil, hukuki sonuç doğuran zorunlu bir aşamadır.

4) İzahname Hazırlama Yükümlülüğünden Muafiyet ve İzahname Gerekmeyen Durumlar

Her halka arzda otomatik olarak tam izahname zorunluluğu doğmaz. Tebliğ bazı özel durumlarda muafiyet veya izahname hazırlanmaması sonucunu kabul etmiştir.

A) Muafiyet Halleri

• Yatırımcı başına asgari tutar şartını taşıyan halka arzlar
• Birim nominal değeri yüksek olan araçların halka arzı
• Nitelikli yatırımcılar arasında işlem görme
• Birleşme, bölünme, devir, pay değişimi gibi bazı yeniden yapılandırma işlemleri

B) İzahname Hazırlanmasını Gerektirmeyen Durumlar

• Sadece nitelikli yatırımcılara satış
• Tahsisli satış
• Sermayeyi değiştirmeyen teknik pay işlemleri
• Bedelsiz pay ihraçları
• Pay alım teklifinde bedelin sermaye piyasası aracı ile karşılanması gibi bazı özel haller

Buradaki kritik ayrım şudur: Muafiyet ile hiç gerekmeme aynı şey değildir. Biri normalde gereken bir yükümlülükten belirli koşullarla kurtulmayı, diğeri ise baştan itibaren izahname zorunluluğunun doğmamasını ifade eder.

Sınav Tuzağı:
Tahsisli satış ile halka arz aynı şey değildir. Tahsisli satışta belirli bir yatırımcı kitlesi hedeflenir; genel çağrı mantığı bulunmaz.

5) İzahname Türleri

İzahname yapı bakımından üç farklı şekilde karşımıza çıkar:

• Tek belgeden oluşan izahname
• Birden fazla belgeden oluşan izahname
• Arz programı izahnamesi

Birden fazla belgeden oluşan izahnamenin parçaları şunlardır:

• İhraççı Bilgi Dokümanı (İBD)
• Sermaye Piyasası Aracı Notu (SPAN)
• Özet

İhraççı bilgi dokümanı ihraççıyı anlatır; sermaye piyasası aracı notu ise ihraç edilen aracı anlatır. Özet bölümünde ise yatırımcıyı yönlendiren kısa, açık ve anlaşılır temel bilgiler yer alır.

Arz programı izahnamesi ise özellikle ortaklık hakkı vermeyen sermaye piyasası araçlarının belirli bir program çerçevesinde mükerrer ihracında kullanılan daha özel bir yapıdır.

6) İzahname Hazırlama Esasları

İzahname yalnızca uzun bir belge değildir; belirli kalite standartlarına tabi bir kamuyu aydınlatma metnidir. Bu sebeple şu özellikleri taşımalıdır:

• Mevzuatın öngördüğü ve Kurulca gerekli görülen bilgileri açıkça ortaya koyması
• Tam, güncel ve standartlara uygun olması
• Yatırımcı tarafından analiz edilebilir ve anlaşılabilir nitelik taşıması
• Gerekli olduğunda belge ve veriye dayanması

İzahnamede finansal tablolar önemli yer tutar. Bağımsız denetimden veya sınırlı incelemeden geçmiş finansal tabloların esas alınması kuraldır. Denetlenmemiş veriler kullanılsa bile bunların niteliği açıkça belirtilmeli, denetlenmiş verilerle çelişmemeli ve yanıltıcı biçimde sunulmamalıdır.

7) İzahnamenin Geçerliliği, Değişikliği ve İlanı

İzahname, güncelliğinin korunması kaydıyla ilk yayım tarihinden itibaren on iki ay boyunca gerçekleştirilecek ihraçlar için geçerlidir. Ancak bu, belge hazırlandıktan sonra hiçbir şey değişmeyecek anlamına gelmez.

Satış öncesinde veya satış süresi içinde yatırım kararını etkileyebilecek yeni bir husus ortaya çıkarsa ya da mevcut bilgilerde değişiklik olursa, bu durum derhal Kurula bildirilir ve gerekli değişiklikler onaylanarak ilan edilir. Böylece yatırımcı, eski bilgiyle değil güncellenmiş bilgiyle karar vermiş olur.

Onaylanan izahname ihraççının internet sitesinde, ihraççının KAP üyeliği varsa KAPta ve varsa yetkili kuruluşun internet sitesinde ilan edilir. Elektronik ilan esastır; ancak yatırımcı isterse basılı nüsha da ücretsiz verilmelidir.

8) İhraç Belgesi Nedir?

İhraç belgesi, halka arz edilmeksizin yapılacak ihraçlarda veya bazı yurt dışı ihraçlarda, çıkarılacak sermaye piyasası araçlarının niteliği ve satış şartları hakkında bilgi veren belgedir. Bu belge, izahnamenin alternatifidir demek tam doğru olmaz; çünkü kullanım alanı farklıdır.

Kural olarak;

• Halka arz veya borsada işlem görme söz konusuysa izahname düşünülür.
• Halka arz edilmeksizin satış söz konusuysa ihraç belgesi düşünülür.

Ortaklık hakkı vermeyen sermaye piyasası araçlarında ihraç tavanı mantığı çok önemlidir. Bir yıllık süre içinde satılması planlanan toplam azami tutar için ihraç belgesi hazırlanır; sonra tertip bazında satışlar gündeme gelebilir.

9) Onay Süreci ve Sorumluluk Rejimi

Kamuyu aydınlatma belgelerinin hazırlanması sadece teknik uzman işi değil, aynı zamanda sorumluluk doğuran bir süreçtir. İzahname ve diğer belgelerde yer alan yanlış, eksik veya yanıltıcı bilgiler hukuki sorumluluğa yol açabilir.

Bu çerçevede;

• İhraççı
• Halka arz eden
• Yetkili kuruluş
• Varsa garantör
• Bağımsız denetim, derecelendirme ve değerleme kuruluşları

belge içeriğinin kendi görev alanlarına giren kısmı bakımından sorumluluk taşıyabilir. Sınavda özellikle “Kurulun onayı, içeriğin doğru olduğuna garanti vermez” mantığı unutulmamalıdır. Kurul onayı, mevzuata göre bir inceleme ve onay prosedürüdür; belge sahiplerinin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

10) Tanıtım ve Reklamlara İlişkin Esaslar

İhraç sürecinde yapılan tanıtım ve reklamlar da serbest değildir. Reklamların izahname ile uyumlu olması, yatırımcıyı yanıltmaması ve abartılı beyanlar içermemesi gerekir. Özellikle henüz onaylanmamış belgeye ilişkin tanıtımlarda çok dikkatli olunmalıdır.

Sınav mantığında bu alan, kamuyu aydınlatma ilkelerinin bir uzantısıdır. Yani belge ile reklâm arasında çelişki olmamalı; reklâm ayrı bir satış vaadi belgesine dönüşmemelidir.

11) Sermaye Piyasası Araçlarının Satışı Tebliği

Konunun ikinci ayağı satış sürecidir. Bir sermaye piyasası aracının hukuken ihraç edilebilir olması ile fiilen nasıl satılacağı aynı mesele değildir. Satış Tebliği işte bu pratik süreci düzenler.

Tebliğde;

• Satış şekilleri
• Satış yöntemleri
• Satış fiyatı
• Satışa başlama ve satış süreleri
• Tahsisat ve dağıtım
• Satış sonuçlarının bildirilmesi ve açıklanması
• Yetkili kuruluşlar ve halka arz teşvikleri

gibi başlıklar düzenlenmiştir.

12) Satış Şekilleri

Satış şekilleri temelde ikiye ayrılır:

• Halka arz edilmek suretiyle satış
• Halka arz edilmeksizin satış

Halka arzda belirsiz yatırımcı kitlesine genel çağrı söz konusudur. Halka arz edilmeksizin satışta ise satış daha sınırlı veya belirli yatırımcı tabanına yöneliktir. Tahsisli satış ve nitelikli yatırımcıya satış bu ikinci alan içinde değerlendirilir.

13) Satış Yöntemleri

Tebliğ kapsamında temel satış yöntemleri şunlardır:

• Talep toplama yoluyla satış
• Talep toplanmaksızın satış
• Borsada satış

Talep toplama yönteminde yatırımcı talepleri belirli bir zaman aralığında toplanır. Daha sonra tahsisat ve dağıtım esaslarına göre sonuçlandırma yapılır. Talep toplanmaksızın satışta süreç daha doğrudan işler. Borsada satışta ise satışın gerçekleştiği piyasa yapısı ayrıca önem taşır.

Sınavda bazen yöntem ile şekil karıştırılır. “Halka arz” satış şeklidir; “talep toplama” ise satış yöntemidir.

14) Satış Fiyatı, Satışa Başlama ve Satış Süreleri

Satış fiyatı, yatırımcının hangi bedel üzerinden alım yapacağını belirleyen temel unsurdur. Bazı durumlarda kesin fiyat doğrudan belirlenir, bazı durumlarda fiyat aralığı veya belirleme kriterleri kullanılır.

Satışa başlama süresi ile satış süresi de ayrıca önemlidir. Çünkü onay alınmış veya ilan edilmiş bir belgenin sonsuza kadar satış için kullanılabilmesi mümkün değildir. Mevzuat, yatırımcıların güncel bilgiyle işlem yapmasını sağlamak amacıyla süre sınırlamaları öngörür.

15) Halka Arzda Tahsisat ve Dağıtım Esasları

Talep toplama yapılan halka arzlarda en kritik aşamalardan biri tahsisat ve dağıtımdır. Çünkü gelen talep, arz edilen miktarı aşabilir. Bu durumda hangi yatırımcı grubuna ne kadar pay veya sermaye piyasası aracı verileceği önceden belirlenen esaslara göre dağıtılır.

Tahsisat, toplam ihracın belirli yatırımcı grupları arasında önceden bölüştürülmesidir. Örneğin yurt içi bireysel yatırımcı, yurt içi kurumsal yatırımcı veya yurt dışı kurumsal yatırımcı gibi gruplar için farklı oranlar belirlenebilir.

Dağıtım ise o yatırımcı grubunun kendi içinde nasıl paylaştırma yapılacağını ifade eder. Talebin yoğunluğuna göre oransal dağıtım, eşit dağıtım veya karma modeller gündeme gelebilir.

16) Satış Sonuçları, Bildirim ve Kamuya Açıklama

Satış tamamlandığında süreç bitmiş sayılmaz. Satış sonuçlarının saklanması, Kurula ve ilgili mercilere bildirilmesi ve belirli durumlarda kamuya açıklanması gerekir.

Bu aşama, sermaye piyasasının şeffaflık ilkesinin devamıdır. Yani kamuyu aydınlatma sadece satış öncesi belgelerle sınırlı değildir; satış sonrası sonuçlar da düzenli ve doğrulanabilir şekilde kayıt altına alınmalıdır.

17) Yetkili Kuruluşlar ve Halka Arz Teşvikleri

Satış süreçlerinde yetkili kuruluşların rolü büyüktür. Özellikle halka arzların organizasyonu, talep toplama, dağıtım, satış sonuçlarının bildirilmesi ve bazı kamuyu aydınlatma yükümlülüklerinde önemli işlev üstlenirler.

Bunun yanında bazı halka arz teşvikleri de sistemde yer alabilir. Ancak sınav açısından asıl önemli olan, yetkili kuruluşların bu süreçteki hukuki ve operasyonel pozisyonunun doğru anlaşılmasıdır.

Mini Özet:
İzahname = halka arz ve borsada işlem görmede temel kamuyu aydınlatma belgesi.
İhraç belgesi = halka arz edilmeksizin satışlarda temel belge.
Satış şekli ile satış yöntemi farklı kavramlardır.
Tahsisat ile dağıtım da aynı şey değildir.

Genel Değerlendirme

• İhraç, halka arzdan daha geniş bir kavramdır.
• İzahname kural olarak halka arz ve borsada işlem görme sürecinde kullanılır.
• İhraç belgesi, halka arz edilmeksizin satışlarda temel belgedir.
• İzahnamenin tam, açık, anlaşılır ve güncel olması gerekir.
• Muafiyet halleri ile izahname gerekmeyen durumlar ayrı kavramlardır.
• Tek belge, çoklu belge ve arz programı izahnamesi ayrımı önemlidir.
• Satış şekli ile satış yöntemi sınavda sık karıştırılır.
• Tahsisat yatırımcı grupları arasındaki bölüşümü, dağıtım ise grup içi paylaşımı ifade eder.
• Satış sonuçlarının bildirilmesi ve kamuya açıklanması şeffaflık ilkesinin devamıdır.