Kurumlarda ve Sermaye Piyasalarında Vergilendirme

Vergi Türleri ve Sınıflandırılması

Vergi Türleri ve Sınıflandırılması

Vergi hukukunda temel kavramları öğrendikten sonra sıradaki önemli adım, vergilerin nasıl sınıflandırıldığını doğru kavramaktır. Çünkü sınavlarda çoğu zaman doğrudan “hangi vergi hangi gruba girer?” biçiminde sorular gelir. Bu bölümde vergiler; dolaylı ve dolaysız vergiler, gelir üzerinden alınan vergiler, harcama veya işlem üzerinden alınan vergiler ve servet üzerinden alınan vergiler şeklinde ele alınmaktadır.

1) Vergi Türleri Neden Sınıflandırılır?

Vergilerin sınıflandırılması, vergilendirme sisteminin mantığını kurmak açısından önemlidir. Çünkü her vergi aynı ekonomik unsur üzerinden alınmaz. Bazı vergiler gelire dayanır, bazıları harcamaya veya işleme dayanır, bazıları ise servet unsurunu esas alır. Bu nedenle vergi sistemini bir bütün olarak anlayabilmek için önce verginin hangi kaynaktan doğduğunu bilmek gerekir.

Kitaptaki yaklaşım da bu noktada nettir: verginin konusu bazen gelir, bazen işlem, bazen bir kâğıt veya belge, bazen de servet olabilir. Dolayısıyla vergi türlerini sınıflandırmak, aynı zamanda verginin hangi iktisadi temele dayandığını anlamaktır.

2) Dolaylı ve Dolaysız Vergiler

Vergilerin en temel ayrımlarından biri dolaylı ve dolaysız vergi ayrımıdır. Dolaysız vergiler, vergi yükünün doğrudan doğruya geliri veya serveti elde eden kişinin üzerinde kaldığı vergilerdir. Gelir vergisi ve kurumlar vergisi bu gruba örnek gösterilir.

Dolaylı vergilerde ise verginin hukuki muhatabı ile ekonomik yükünü taşıyan kişi her zaman aynı olmayabilir. Bu vergiler daha çok harcama, tüketim veya işlem sırasında doğar ve çoğu zaman fiyat mekanizması yoluyla yansıtılır. Katma Değer Vergisi bu grubun en tipik örneğidir.

Sınav mantığında bu ayrım çok önemlidir. Çünkü bir verginin dolaylı mı dolaysız mı olduğuna karar verebilmek için, onun gelir veya kazanç üzerinden mi, yoksa harcama veya işlem üzerinden mi alındığına bakmak gerekir.

3) Dolaysız Vergiler

Dolaysız vergiler, doğrudan mükellefin gelirine, kazancına veya servetine yönelen vergilerdir. Burada vergi yükünün yansıtılması ikinci plandadır; esas olan, vergi borcunun doğrudan ekonomik güce bağlanmasıdır. Gelir vergisi ve kurumlar vergisi, kitapta dolaysız vergi örneği olarak açıkça sayılmıştır.

Dolaysız vergiler vergi adaleti tartışmalarında da önemli bir yere sahiptir. Çünkü ödeme gücünü daha doğrudan dikkate alan yapı genellikle bu vergi grubunda görülür. Özellikle gelir vergisinin artan oranlı yapısı, dolaysız vergilerin adalet boyutunu daha görünür hale getirir.

4) Dolaylı Vergiler

Dolaylı vergiler, genellikle harcama, teslim, hizmet, işlem veya kullanım sırasında doğan vergilerdir. Bu vergilerde ekonomik yük çoğu zaman mal veya hizmetin fiyatına eklenerek nihai tüketiciye yansır. Katma Değer Vergisi bu grubun en bilinen örneğidir.

Dolaylı vergiler ile dolaysız vergiler arasındaki farkı anlamanın en kolay yolu şudur: Gelir elde edildiği için ödenen vergi dolaysız vergiye, bir mal veya hizmet tüketildiği ya da bir işlem yapıldığı için doğan vergi ise dolaylı vergiye daha yakındır.

5) Gelir Üzerinden Alınan Vergiler

Gelir üzerinden alınan vergiler, kişinin veya kurumun elde ettiği ekonomik kazanca yönelen vergilerdir. Kitapta bu başlık, dolaysız vergilerle birlikte düşünülmektedir. Gerçek kişiler bakımından gelir vergisi, kurumlar bakımından ise kurumlar vergisi bu grubun temel örnekleridir.

Gelir vergilerinde esas olan, kazanç veya iradın doğmuş olmasıdır. Yani vergilemenin çıkış noktası harcama yapmak değil, gelir elde etmektir. Bu nedenle gelir üzerinden alınan vergiler, ödeme gücünü doğrudan esas alan vergiler arasında yer alır.

6) Gelir Vergisi ve Kurumlar Vergisi Ayrımı

Gelir üzerinden alınan vergiler denildiğinde, gerçek kişiler ile kurumlar bakımından iki farklı temel vergi akla gelir. Gerçek kişilerin gelirleri gelir vergisine, kurumların safi kurum kazançları ise kurumlar vergisine tabidir.

Bu ayrım sınavlarda çok temel bir yer tutar. Çünkü aynı başlık altında değerlendirilseler de, gelir vergisi ile kurumlar vergisinin mükellef kitlesi farklıdır. Biri gerçek kişiler için, diğeri ise kurumlar için uygulanır.

7) Harcama / İşlem / Kâğıtlar Üzerinden Alınan Vergiler

Kitapta ayrı bir sınıflandırma olarak harcamalar, işlemler ve kâğıtlar üzerinden alınan vergilere de yer verilmektedir. Bu grupta vergiyi doğuran esas unsur gelir elde etmek değil, bir harcama yapılması, bir işlem gerçekleştirilmesi veya vergiye tabi bir belgenin düzenlenmesidir.

Bu başlık altında kitapta özellikle Katma Değer Vergisi, Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi, Damga Vergisi ve Harçlar örnek olarak sayılmıştır. Bu vergi grubu, ekonomik faaliyetin işlem boyutuna yönelen vergileri ifade eder.

8) Katma Değer Vergisi (KDV)

Katma Değer Vergisi, mal teslimleri ve hizmet ifaları üzerinden alınan en temel harcama vergilerinden biridir. Kitaptaki sınıflandırmada KDV, dolaylı vergiye ve aynı zamanda harcamalar veya işlemler üzerinden alınan vergiler grubuna örnek gösterilmektedir.

KDV’nin mantığı, mal ve hizmet hareketi üzerinden vergi alınmasıdır. Bu nedenle KDV, doğrudan kazancı değil, ekonomik işlemi ve harcama boyutunu esas alır. Sınavlarda da çoğu zaman KDV’nin dolaylı vergi niteliği ön plana çıkar.

9) Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi (BSMV)

BSMV, kitapta işlemler üzerinden alınan vergiler arasında sayılmaktadır. Özellikle finansal işlemler ve belirli banka ve sigorta muameleleri bakımından önem taşır. Bu yönüyle BSMV, gelir üzerinden değil, muamele yani işlem temelli bir vergidir.

Dersin ilerleyen bölümlerinde sermaye piyasası kurumları ve finansal kurumlarla bağlantılı vergiler incelenirken, BSMV daha görünür hale gelir. Bu nedenle bu aşamada en önemli bilgi, BSMV’nin gelir vergisi benzeri bir vergi değil, işlem temelli bir vergi olduğudur.

10) Damga Vergisi ve Harçlar

Kitap, işlem ve kâğıtlar üzerinden alınan vergiler içinde Damga Vergisi ve Harçları da saymaktadır. Damga Vergisi, belirli nitelikteki kâğıtlar veya belgeler üzerinden doğan vergiye örnektir. Harçlar ise belirli kamu hizmetlerinden yararlanma veya bazı resmi işlemler dolayısıyla alınan mali yükümlülüklerdir.

Bu noktada verginin doğduğu unsurun belge, işlem veya kamu hizmetiyle ilişkili olduğu unutulmamalıdır. Dolayısıyla Damga Vergisi ve Harçlar, gelir temelli değil, işlem ve hukuki belge temelli yükümlülüklerdir.

11) Servet Üzerinden Alınan Vergiler

Vergi sınıflandırmasında bir diğer grup da servet üzerinden alınan vergilerdir. Bu vergiler, kişinin gelir elde etmesinden veya harcama yapmasından değil, servet unsurunun varlığından ya da servet transferinden kaynaklanır.

Kitapta bu gruba örnek olarak Veraset ve İntikal Vergisi gösterilmektedir. Böylece servet vergileri, gelir ve harcama vergilerinden ayrı bir kategori olarak ele alınmaktadır.

12) Veraset ve İntikal Vergisi

Veraset ve İntikal Vergisi, servetin el değiştirmesi veya belirli yollarla başka bir kişiye geçmesiyle ilişkili bir vergidir. Bu nedenle ne klasik anlamda gelir vergisi ne de harcama vergisidir. Kitabın sınıflandırmasında açık biçimde servet üzerinden alınan vergiler içinde yer almaktadır.

Sınav açısından burada önemli olan, veraset ve intikal vergisini gelir vergisiyle veya işlem vergileriyle karıştırmamaktır. Çünkü bu verginin kaynağı, gelir elde edilmesi değil, servetin kazanılması veya devridir.

13) Aynı Verginin Birden Fazla Sınıflandırmada Yer Alabilmesi

Vergi türleri anlatılırken önemli bir nokta da bazı vergilerin birden fazla sınıflandırma içinde düşünülebilmesidir. Örneğin KDV hem dolaylı vergi olarak değerlendirilir, hem de harcamalar veya işlemler üzerinden alınan vergiler başlığında yer alır. Benzer şekilde gelir vergisi hem dolaysız vergi, hem de gelir üzerinden alınan vergi örneğidir.

Bu yüzden sınavlarda tek bir doğru sınıflandırma düzlemine sıkışmamak gerekir. Sorunun hangi sınıflandırma ölçütü üzerinden sorulduğunu fark etmek çok önemlidir.

14) Sınav Mantığında Bu Bölüm Nasıl Sorulur?

Bu bölüm genellikle doğrudan eşleştirme ve sınıflandırma soruları şeklinde gelir. Örneğin “aşağıdakilerden hangisi dolaysız vergiye örnektir?”, “BSMV hangi vergi grubuna girer?”, “Veraset ve İntikal Vergisi aşağıdaki sınıflandırmalardan hangisinde yer alır?” gibi sorular tipiktir.

Bu nedenle bu bölümde tanım kadar örnekleri doğru yere koymak gerekir. Gelir Vergisi, Kurumlar Vergisi, KDV, BSMV, Damga Vergisi, Harçlar ve Veraset ve İntikal Vergisi doğru sınıflandırıldığında soru çözümü oldukça kolaylaşır.

Final Özet (Sınavlık)

• Vergiler, dolaylı ve dolaysız vergiler olarak sınıflandırılabilir.
• Gelir Vergisi ve Kurumlar Vergisi dolaysız vergi örnekleridir.
• KDV dolaylı vergi örneğidir.
• Gelir üzerinden alınan vergiler, ekonomik kazanç üzerinden doğan vergilerdir.
• Gerçek kişilerde Gelir Vergisi, kurumlarda Kurumlar Vergisi uygulanır.
• KDV, BSMV, Damga Vergisi ve Harçlar harcama/işlem/kâğıtlar üzerinden alınan vergiler arasında sayılır.
• BSMV işlem temelli bir vergidir.
• Servet üzerinden alınan vergilere örnek olarak Veraset ve İntikal Vergisi gösterilir.
• Bazı vergiler birden fazla sınıflandırma ölçütü içinde değerlendirilebilir.
• Sınavda esas olan, verginin hangi ölçüte göre sınıflandırıldığını fark etmektir.