Kurumlarda ve Sermaye Piyasalarında Vergilendirme

Vergi Hukukuna Giriş ve Temel İlkeler

Vergi Hukukuna Giriş ve Temel İlkeler

Vergi hukukunun teknik ayrıntılarına girmeden önce, sistemin hangi anayasal ve teorik temeller üzerine kurulduğunu anlamak gerekir. Çünkü verginin kimden, neye göre, hangi ölçüyle ve nasıl alınacağı sadece mali bir tercih değil, aynı zamanda hukuk devleti ve sosyal devlet anlayışıyla yakından bağlantılıdır. Bu bölüm, verginin anayasal temelini ve adalet mantığını kuran ana giriş bölümüdür.

1) Anayasa’da Vergi Ödevi

Vergilendirme, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nda siyasi haklar ve ödevler bölümünde, “vergi ödevi” kenar başlığı altında düzenlenmiştir. Anayasa’nın 73 üncü maddesi verginin anayasal çerçevesini çizen temel hükümdür. Bu maddeye göre herkes, kamu giderlerini karşılamak üzere, mali gücüne göre vergi ödemekle yükümlüdür.

Aynı maddede vergi yükünün adaletli ve dengeli dağılımının maliye politikasının sosyal amacı olduğu belirtilmiştir. Bu ifade son derece önemlidir. Çünkü vergi sadece devletin gelir toplama aracı değildir; aynı zamanda toplumsal adaletin ve kamu finansmanının dengeli yürütülmesinde kullanılan bir araçtır.

Anayasa ayrıca vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülüklerin ancak kanunla konulabileceğini, değiştirilebileceğini veya kaldırılabileceğini söylemektedir. Böylece vergilendirme alanında kanunilik ilkesi benimsenmiştir. Bunun yanında muaflık, istisna, indirim ve oranlara ilişkin bazı sınırlı değişiklik yetkisinin, kanunun belirlediği alt ve üst sınırlar içinde Cumhurbaşkanına verilebileceği de kabul edilmiştir.

2) Mali Güce Göre Vergilendirme İlkesi

Vergi hukukunda evrensel kabul gören temel ilkelerden biri mali güce göre vergilendirmedir. Bu ilkeye göre kişiler, ekonomik ve mali kapasiteleri ölçüsünde vergi yükü taşımalıdır. Başka bir anlatımla vergi sistemi, ödeme gücü yüksek olanla düşük olanı aynı biçimde ele almamalıdır.

Mali güce göre vergilendirme ilkesi, sosyal devlet ve eşitlik ilkeleriyle doğrudan ilişkilidir. Çünkü vergi sisteminin adil sayılabilmesi için sadece herkesten vergi alınması yetmez; verginin, kişilerin ekonomik durumunu dikkate alan bir yapıda kurulması gerekir. Bu yüzden vergi adaleti denildiğinde ilk akla gelen esaslardan biri mali güce göre vergilendirmedir.

Bu ilke, vergi hukukunda hem yatay adaletin hem de dikey adaletin temel dayanağını oluşturur. Dolayısıyla bölümün devamında anlatılan yatay ve dikey adalet ayrımı, mali güce göre vergilendirme ilkesinin somut görünümüdür.

3) Yatay Adalet Nedir?

Yatay adalet, aynı ekonomik koşullarda bulunan kişilerin aynı ölçüde vergilendirilmesini ifade eder. Başka bir deyişle, gelir düzeyi veya ekonomik güç bakımından eşit durumda olan iki mükellefin farklı vergi yüklerine maruz bırakılması adalet ilkesine aykırı kabul edilir.

Kitaptaki anlatımda yatay adalete örnek olarak, kurumlar vergisi oranının bütün işletmeler için aynı oranda uygulanması gösterilmektedir. Yine hangi kaynaktan elde edilmiş olursa olsun aynı miktarda kazanca sahip iki mükellefin aynı miktarda vergi ödemesi, yatay adalet düşüncesine uygun düşer.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta, yatay adaletin “herkese aynı vergi” anlamına gelmemesidir. Esas olan, aynı ekonomik güçte olanlara aynı muamelenin yapılmasıdır.

4) Dikey Adalet Nedir?

Dikey adalet ise farklı ekonomik güce sahip kişilerin farklı oran veya yük düzeylerinde vergilendirilmesini ifade eder. Çok geliri olanın daha fazla, az geliri olanın daha az vergi ödemesi gerektiği düşüncesi dikey adaletin temelidir. Bu anlayış, verginin sadece mali kaynak yaratma işlevi değil, aynı zamanda dengeleyici ve adalet sağlayıcı yönüyle ilgilidir.

Dikey adalet, özellikle artan oranlı vergi tarifeleriyle somutlaşır. Çünkü tek oranlı sabit sistemlerde gelir arttıkça mutlak vergi artsa bile, yükün dağılımı aynı ölçüde adaletçi kabul edilmeyebilir. Bu nedenle modern gelir vergisi sistemlerinde dikey adalet fikri büyük önem taşır.

Kitapta da vurgulandığı üzere, çok geliri olanın çok, az geliri olanın az vergi ödemesi, vergide adaletin ve verginin dengeleyici bölüşüm işlevinin temel gerekçelerinden biridir.

5) Vergide Adalet ile Eşitlik Arasındaki İlişki

Vergilendirme alanında eşitlik ilkesi, herkese aynı işlemin yapılması anlamında anlaşılmaz. Esas olan, benzer durumda bulunanlara benzer, farklı durumda bulunanlara ise farklı yaklaşılmasıdır. Bu nedenle vergi adaleti ile eşitlik ilkesi arasında mekanik değil, ölçülü bir ilişki vardır.

Mali güce göre vergilendirme ilkesi de zaten bu yaklaşımı destekler. Aynı ödeme gücüne sahip olanlar arasında ayrım yapılmaması gerekirken, daha yüksek ödeme gücüne sahip olanların daha yüksek vergi yükü taşıması olağan kabul edilir.

6) Artan Oranlı Vergi Sistemi

Günümüzde gelir vergilemesinde yaygın olarak kullanılan sistemlerden biri artan oranlı vergi tarifesidir. Bu sistemde gelir arttıkça uygulanan vergi oranı da yükselir. Böylece ekonomik gücü yüksek olan mükelleflerin vergi yükü daha yüksek seviyeye çıkarılır.

Artan oranlı vergi sistemi, dikey adalet ilkesinin uygulamadaki en tipik örneğidir. Çünkü burada amaç yalnızca daha çok gelirden daha çok vergi almak değil, ödeme gücüne göre farklılaştırılmış bir vergi yapısı kurmaktır. Bu nedenle artan oranlı tarife, vergide adalet düşüncesinin teknik araçlarından biridir.

Kitapta, Gelir Vergisi Kanunu’nun 103 üncü maddesindeki tarifenin, dikey adalet ilkesine örnek oluşturduğu belirtilmektedir. Yani gelir vergisindeki kademeli oran yapısı doğrudan doğruya bu adalet anlayışına dayanır.

7) Neden Artan Oranlı Tarife Tercih Edilir?

Artan oranlı sistemin tercih edilmesinin temel nedeni, verginin sadece teknik tahsilat aracı olmaması, aynı zamanda sosyal dengeyi gözeten bir maliye politikası unsuru olmasıdır. Gelir seviyesi yükselen bir kişinin vergi ödeme kapasitesi de arttığından, sabit oranlı yapıya göre daha yüksek oranda vergilendirilmesi adalet açısından daha uygun görülmektedir.

Bu sistem, alt gelir gruplarının vergi yükünü nispeten daha hafif tutarken, üst gelir gruplarının kamu giderlerine daha güçlü katkı yapmasını sağlar. Böylece vergi, yeniden dağıtım işlevi de görür.

8) Kurumlar Vergisi ile Gelir Vergisi Arasındaki Adalet Mantığı Farkı

Yatay adalet ve dikey adalet örnekleri verilirken, gelir vergisi ile kurumlar vergisi arasındaki yapı farkı iyi anlaşılmalıdır. Gelir vergisinde artan oranlı tarife, dikey adalet fikrini daha görünür hale getirirken, kurumlar vergisinde bütün işletmelere aynı oranın uygulanması yatay adalet örneği olarak gösterilebilir.

Bu nedenle sınavlarda gelir vergisinin artan oranlı yapısı ile kurumlar vergisinin genel oran mantığı karşılaştırmalı olarak sorulabilir. Sorunun özü çoğu zaman oran ezberi değil, hangi yapının hangi adalet türüne örnek olduğudur.

9) Vergi Ödevinin Sosyal Boyutu

Vergi ödevi yalnızca bireyin devlete karşı mali yükümlülüğü olarak görülmemelidir. Kamu hizmetlerinin finansmanı, sosyal devletin yürütülmesi ve kamu giderlerinin karşılanması bakımından vergi zorunlu bir kaynaktır. Bu nedenle Anayasa’nın vergi ödevini siyasi haklar ve ödevler bölümünde düzenlemiş olması tesadüf değildir.

Vergi yükünün adaletli ve dengeli dağılımının maliye politikasının sosyal amacı sayılması da, verginin toplumsal denge ve kamu yararı boyutunu açıkça ortaya koyar.

10) Vergide Kanunilik İlkesi

Vergi hukukunun temel ilkelerinden biri de kanunilik ilkesidir. Buna göre vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülükler kanunla konulur, değiştirilir veya kaldırılır. Bu ilke, kişilerin keyfi biçimde vergilendirilmesini engelleyen en önemli anayasal güvencelerden biridir.

Ancak bu ilke mutlak biçimde katı bir yapıda uygulanmaz. Kanunun belirlediği sınırlar içinde bazı oran, muafiyet, istisna ve indirim düzenlemelerinde Cumhurbaşkanına yetki verilebilmesi mümkündür. Fakat burada esas yetkinin ve çerçevenin yine kanundan kaynaklanması gerekir.

11) Sınav Mantığında Bu Bölüm Nasıl Sorulur?

Bu bölüm çoğu zaman doğrudan kavram soruları şeklinde gelir. Örneğin “mali güce göre vergilendirme neyi ifade eder?”, “artan oranlı vergi sistemi hangi adalet anlayışına örnektir?”, “Anayasa’da vergi ödevi hangi madde ile düzenlenmiştir?” gibi sorular oldukça tipiktir.

Ayrıca yatay ve dikey adalet karşılaştırmaları da sınavların klasik alanlarından biridir. Bu yüzden bu bölümde kelime ezberinden çok mantık kurmak önemlidir. Aynı ekonomik güçte olanların aynı; farklı ekonomik güçte olanların farklı vergilendirilmesi fikri oturduğunda, soruların büyük kısmı rahatlıkla çözülebilir.

Final Özet (Sınavlık)

• Anayasa md. 73, vergi ödevinin temel anayasal dayanağıdır.
• Herkes kamu giderlerini karşılamak üzere mali gücüne göre vergi ödemekle yükümlüdür.
• Vergi yükünün adaletli ve dengeli dağılımı maliye politikasının sosyal amacıdır.
• Vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülükler kanunla konulur, değiştirilir veya kaldırılır.
• Mali güce göre vergilendirme ilkesi, vergi adaletinin temelidir.
• Yatay adalet, aynı ekonomik güçte olanların aynı vergilendirilmesini ifade eder.
• Dikey adalet, farklı ekonomik güçte olanların farklı vergilendirilmesini ifade eder.
• Artan oranlı vergi sistemi, dikey adalet ilkesinin tipik sonucudur.
• Kurumlar vergisinde aynı oran uygulanması yatay adalete örnek verilebilir.
• Gelir vergisindeki artan oranlı tarife, dikey adalet ilkesine örnek oluşturur.