Finansal Piyasalar

TEFAS ve BEFAS Platformları

TEFAS ve BEFAS Platformları

Türkiye Elektronik Fon Alım Satım Platformu (TEFAS) ile Bireysel Emeklilik Fon Alım Satım Platformu (BEFAS), fon katılma paylarının merkezi bir platform yapısı içinde alım satıma konu olmasını sağlayan elektronik yapılardır. Bu iki platformun ortak noktası, Takasbank altyapısı üzerinden çalışan, işlem süreçleri, netleştirme, temerrüt, komisyon ve olağanüstü durum tedbirleri bakımından kurallı işleyişe sahip olmalarıdır. Ancak TEFAS yatırım fonları için, BEFAS ise emeklilik yatırım fonları için oluşturulmuştur. Sınavlarda bu bölümden çoğu zaman hangi platformda kimlerin işlem yapabildiği, hangi fonların işlem görebildiği, işlem saatleri, fon fiyat bilgisi, netleştirme, temerrüt ve komisyon yapısı sorulur.

1) TEFAS Nedir?

TEFAS, yatırım fonu katılma paylarının elektronik bir platform üzerinde alım satımına imkân veren yapıdır. Bu platform sayesinde farklı dağıtım kanalları ve kurucular arasında fonların daha sistematik ve merkezi bir yapıda yatırımcılara sunulması mümkün hale gelir.

TEFAS’ın temel mantığı, yatırım fonu katılma paylarının dağınık biçimde değil, Takasbank sistemiyle bütünleşik, kurallı ve izlenebilir bir platform üzerinden alınıp satılmasıdır.

2) BEFAS Nedir?

BEFAS; emeklilik yatırım fonları katılma belgelerinin, platforma üye diğer emeklilik şirketlerinin müşterilerine satılmasına, geri alınmasına ve bu işlemlerin takasının ve saklamasının Takasbank sistemi üzerinden gerçekleştirilmesine imkân sağlayan elektronik bir platformdur.

Yani BEFAS, TEFAS’ın bireysel emeklilik fonları alanındaki özel karşılığı gibi düşünülebilir. Ancak burada işlem yapabilecek kuruluşlar, hukuki dayanaklar ve fon yapısı farklılaşır.

3) Hukuki Çerçeve

Her iki platformun da hukuki çerçevesi ayrı başlıklar halinde düzenlenmiştir. Bu durum, platformların sadece teknik yazılım altyapısı olmadığını; mevzuata dayalı, kurallı ve denetlenebilir yapılar olduğunu gösterir.

BEFAS bakımından kitapta açıkça 256 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararı ile yayımlanan 2019 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programı, SPK’nın 05.09.2019 tarih ve 49/1131 sayılı kararı ile SEDDK tarafından yayımlanan 2021/9 sayılı genelge değişikliği hukuki çerçeve içinde sayılmaktadır. TEFAS için de kitapta ayrı bir hukuki çerçeve başlığı yer almakta ve platformun mevzuata dayalı olduğu gösterilmektedir.

4) Üyelik Esasları

Kitapta her iki platform için de üyeliğe ilişkin esaslar ayrıca düzenlenmiştir. Bu da platformlara erişimin serbest olmadığını, belirli sözleşme ve yetkilendirme şartlarına bağlı olduğunu gösterir.

Platform üyeliği sadece işlem ekranına bağlanmak anlamına gelmez. Aynı zamanda takas, saklama, komisyon, temerrüt ve olağanüstü durum tedbirlerine tabi olmayı da ifade eder.

5) TEFAS’ta İşlem Yapabilecek Kuruluşlar

TEFAS’ta fon kurucuları, portföy veya işlem aracılığı faaliyetinde bulunmak üzere Kurul’dan izin almış yatırım kuruluşları ve Kurul’dan fon payı pazarlanması ve dağıtılması faaliyetinde bulunabilmesi için izin alan portföy yönetim şirketleri işlem yapabilirler.

Fon kurucusu olarak işlem yapacak üyelerin “Türkiye Elektronik Fon Alım Satım Platformu Kurucu Sözleşmesi”ni, dağıtıcı olarak işlem yapacak üyelerin ise “Türkiye Elektronik Fon Alım Satım Platformu Dağıtım Kuruluşu Sözleşmesi”ni imzalamaları zorunludur.

6) BEFAS’ta İşlem Yapabilecek Kuruluşlar

BEFAS’ta emeklilik branşında faaliyette bulunan ve Bireysel Emeklilik Tasarruf ve Yatırım Sistemi Kanunu’na tabi olan emeklilik şirketleri işlem yapabilirler. Üyelerin “Bireysel Emeklilik Fon Alım Satım Platformu Kurucu ve Dağıtıcı Sözleşmesi”ni imzalamaları zorunludur.

Ayrıca BEFAS’ta operatör üye olarak işlem yapması uygun görülen yatırım kuruluşları da, “Bireysel Emeklilik Fon Alım Satım Platformu Operatör Üye Yetkilendirme ve Ortak Sorumluluk Taahhütnamesi”ni imzalamaları halinde platforma üye olabilirler.

7) Platformlarda İşlem Görecek Fonlar

TEFAS ve BEFAS’ta hangi fonların işlem görebileceği ayrıca düzenlenmiştir. Bu da her fonun otomatik olarak platforma dahil olmadığını gösterir.

TEFAS bakımından kitapta; para piyasası fonları, para piyasası katılım fonları, kısa vadeli tahvil ve bono fonları, kısa vadeli kira sertifikaları katılım fonları ve serbest fonların belirli şartlarla sisteme kabul edilebildiği; buna karşılık özel fonlar, gayrimenkul yatırım fonları, girişim sermayesi yatırım fonları ile garantili ve anapara koruma amaçlı fonların TEFAS’ta işlem göremediği açıkça belirtilmektedir.

BEFAS’ta ise konu emeklilik yatırım fonları katılma belgeleridir.

8) İşlem Saatleri

Her iki platform için işlem saatleri ayrıca düzenlenmiştir. Bu da emir veya talimat iletiminde zamanlamanın kritik olduğunu gösterir.

Kitaptaki çalışma sorularında BEFAS için tam iş günlerinde ileri valörlü katılma belgeleri bakımından talimat kabul saatlerinin 09:00-13:30 olduğu bilgisi yer almaktadır. TEFAS için de işlem saatleri ayrı başlıktır ve platform işleyişi zaman kurallarıyla birlikte düşünülmelidir.

9) Fon Fiyat Bilgisi

Fon fiyat bilgisi her iki platformda da ayrı başlık altında düzenlenmiştir. Bu, alım-satım sürecinde kullanılacak fiyat bilgisinin kurallı biçimde belirlendiğini gösterir.

Fon payı alım satımında fiyatın hangi güne ait olduğu, hangi valörde uygulanacağı ve fiyat bilgisinin ne zaman kesinleşeceği yatırımcı sonucu üzerinde doğrudan etkilidir. Bu nedenle fon fiyat bilgisi, sadece ekran verisi değil; işlem sonucunu belirleyen temel unsurdur.

10) İşlem Prensipleri ve Genel Prensipler

Kitapta her iki platform için de işlem prensipleri ve genel prensipler ayrıca yer almaktadır. Bu durum, TEFAS ve BEFAS’ın yalnızca emir alan teknik ekranlar değil, sistematik prensiplerle çalışan platformlar olduğunu gösterir.

Sınavda bu başlık çoğu zaman dolaylı sorulur: müşteri hesabının platform veya ilgili sistemde tanımlı olması, işleme uygun olması, netleştirmenin fon payı bazında değil nakit bazında yapılması gibi ayrıntılar bu çerçevede karşımıza çıkar.

11) Emir/Talimat Türleri ve İptaller

TEFAS’ta emir türleri ve emir iptalleri; BEFAS’ta ise talimat türleri ve talimat iptalleri ayrıca düzenlenmiştir. Bu ayrım çok önemlidir. Çünkü TEFAS metninde daha çok “emir”, BEFAS tarafında ise “talimat” dili öne çıkar.

Bu teknik ayrım sınavda doğrudan gelmese bile, soru dilini anlamayı kolaylaştırır.

12) Netleştirme, Borç Kapatma ve Alacak Dağıtımı

Netleştirme, borç kapatma ve alacak dağıtımı her iki platformda da ayrı başlık olarak düzenlenmiştir. Bu da işlem sonrası sürecin, işlem kadar önemli olduğunu gösterir.

Kitaptaki çalışma sorularında TEFAS için “fon payı bazında netleştirme yapılır” ifadesinin yanlış olduğu görülmektedir. Bu, netleştirmenin fon payı bazında değil, esas olarak nakit ve yükümlülük mantığı içinde yürüdüğünü anlamak bakımından önemlidir.

13) Fon Payı Alım/Satım Süreci

Her iki platformda da fon payı alım/satım süreci ayrıca düzenlenmiştir. Bu süreç; talimatın alınması, fiyat bilgisinin esas alınması, takas ve saklama altyapısında işlemin sonuçlandırılması, borç/alacak netleştirmesi ve yatırımcı hesabına yansıma gibi aşamalardan oluşur.

Yani platformlar sadece emir toplamaz; işlemin tamamını sonuçlandıran operasyonel zincirin bir parçasıdır.

14) İşlem ve Fonlama Limitleri

TEFAS’ta işlem ve fonlama limiti tahsisi, BEFAS’ta ise işlem ve fonlama limiti tahsisi ile teminatlar ayrı başlıklardır. Bu durum, platformlarda üyelerin sınırsız yükümlülük altına girmediğini, belirli limitler ve gerektiğinde teminat yapısı ile çalıştığını gösterir.

Kitaptaki çalışma sorularında TEFAS için Takasbank’ın, fonlama limitini aşmamak üzere üye yükümlülüğünü karşılayabildiğine işaret eden ifade yer almaktadır. Bu da fonlama limitlerinin sistem güvenliği açısından önemli olduğunu gösterir.

15) Temerrüt İşlemleri

Her iki platformda da temerrüt işlemleri ayrıca düzenlenmiştir. Bu, yükümlülüklerin zamanında yerine getirilmemesinin sadece gecikme değil, mali ve operasyonel sonuçlar doğuran ciddi bir durum olduğunu gösterir.

TEFAS bakımından kitapta, temerrüt halinde Takasbank’ın teminatlara başvurabileceği ve mütemerrit üyenin hangi teminatlarının nakde çevrileceğine likidite ve piyasa etkilerini dikkate alarak karar verebileceği belirtilmektedir. BEFAS tarafında da mağduriyet ödemesi ve temerrüt komitesi yapısı ayrıca düzenlenmiştir.

16) Mağduriyet Ödemesi ve Temerrüt İtirazı

BEFAS’ta, yükümlülüğünü yerine getirdiği halde karşı tarafın temerrüde düşmesi nedeniyle valör gününde alacağını alamayan üyeye, temerrüde düşen üyeden tahsil edilen temerrüt cezasının 2/3’ü mağduriyet ödemesi olarak verilebilir. Ancak bunun için bazı şartların oluşması gerekir.

Ayrıca temerrüt cezası tahakkuk eden üye, en geç 3 iş günü içinde yazılı itirazda bulunabilir. Takasbank bünyesindeki Temerrüt Komitesi itirazı haklı bulursa ceza uygulanmaz veya tahsil edilmiş tutar iade edilir.

17) Komisyon İşlemleri

TEFAS ve BEFAS’ta komisyon işlemleri ayrı başlıklardır. Bu çerçevede hem Fon Dağıtım Kuruluşu Aracılık Komisyonu hem de Takasbank Komisyonları ayrıca düzenlenmiştir.

Aracılık komisyonu, ilgili fonun Takasbank nezdindeki hesabından fon dağıtım kuruluşuna ödenen komisyondur. Komisyon oranı sistemde fon bazında tanımlanır. Ayrıca genel komisyon oranı ve özel komisyon oranı ayrımı da vardır.

BEFAS’ta ayrıca üyelik aidatı ve işlem komisyonu tahsilatı da ayrıca düzenlenmiştir.

18) Olağanüstü Durumlarda Alınacak Tedbirler

Her iki platformda da olağanüstü durumlarda alınacak tedbirler ayrıca düzenlenmiştir. Bu, platformların teknik ve operasyonel aksaklıklar ya da piyasa güvenliğini etkileyen durumlar için önceden tanımlı araçlara sahip olduğunu gösterir.

Kitaba göre BEFAS bakımından Takasbank, platformun işlerliği ve güvenirliğinin olumsuz etkileneceğini öngördüğü olağanüstü durumlarda işlem saatlerini değiştirmeye, talimat iletimini durdurmaya ve diğer her türlü tedbiri almaya yetkilidir. TEFAS için de olağanüstü durumlarda alınacak tedbirler ayrı başlık altında yer almaktadır.

19) TEFAS ve BEFAS Arasındaki Temel Farklar

• TEFAS yatırım fonları, BEFAS emeklilik yatırım fonları için kurulmuştur.
• TEFAS’ta fon kurucuları, izinli yatırım kuruluşları ve belirli portföy yönetim şirketleri işlem yapabilir.
• BEFAS’ta emeklilik şirketleri ana aktördür; ayrıca operatör üye yapısı vardır.
• BEFAS’ın hukuki çerçevesi içinde emeklilik sistemine özgü düzenleyici kararlar açıkça sayılmıştır.
• Her iki platformda da temerrüt, komisyon ve olağanüstü durum tedbirleri vardır; ancak fon türleri ve üye yapısı farklıdır.

20) En Çok Karıştırılan Noktalar

• TEFAS ile BEFAS’ın aynı fon türlerine hizmet ettiğinin sanılması
• Her iki platformda herkesin işlem yapabildiğinin düşünülmesi
• Netleştirmenin fon payı bazında yapıldığının sanılması
• Fonlama limiti ve teminat yapısının göz ardı edilmesi
• Temerrüt ile mağduriyet ödemesinin ilişkisinin kurulamaması
• Komisyonların tek kalem olduğunun düşünülmesi
• Olağanüstü durumda platformların aynı şekilde normal çalışmaya devam edeceğinin sanılması

Final Özet (Sınavlık)

• TEFAS yatırım fonları, BEFAS emeklilik yatırım fonları için kurulmuş elektronik platformlardır.
• Her iki platformun da ayrı hukuki çerçevesi ve üyelik esasları vardır.
• TEFAS’ta fon kurucuları, izinli yatırım kuruluşları ve belirli portföy yönetim şirketleri işlem yapabilir.
• BEFAS’ta emeklilik şirketleri işlem yapabilir; ayrıca operatör üye yapısı vardır.
• Fon fiyat bilgisi, alım-satım sonucunu belirleyen temel unsurdur.
• Netleştirme, borç kapatma ve alacak dağıtımı işlem sonrası sürecin merkezindedir.
• Fonlama limitleri ve teminat yapısı platform güvenliği için önemlidir.
• Temerrüt halinde teminat, ceza, itiraz ve bazı durumlarda mağduriyet ödemesi mekanizmaları vardır.
• Komisyon yapısında aracılık komisyonu ile Takasbank komisyonu ayrımı önemlidir.
• Olağanüstü durumda işlem saatleri değiştirilebilir ve talimat iletimi durdurulabilir.