Finansal Piyasalar

Borçlanma Araçları Piyasasının Temel Yapısı

Borçlanma Araçları Piyasasının Temel Yapısı

Borçlanma Araçları Piyasası, Borsa İstanbul bünyesinde hem kamu hem özel sektör borçlanma araçlarının işlem gördüğü temel piyasa alanlarından biridir. Bu piyasa; tahvil, bono, kira sertifikası, repo-ters repo ve benzeri faizli veya getiriye dayalı araçların işlem düzenini belirler. Sınavlarda bu bölümden çoğu zaman temel kavramlar, işlem yapabilecek kuruluşlar, piyasa yapıcılığı, ISIN, valör, takas, temerrüt ve işlem öncesi risk yönetimi başlıklarında soru gelir.

1) Borçlanma Araçları Piyasası Nedir?

Borçlanma Araçları Piyasası, borç ilişkisi doğuran sermaye piyasası araçlarının işlem gördüğü organize piyasa yapısıdır. Bu piyasada esas olan ortaklık hakkı değil, borçlanma ilişkisidir. Yani yatırımcı burada şirkete veya kamuya ortak olmaz; belli şartlarla alacaklı konumuna geçer.

Bu piyasada hem kamu tarafından ihraç edilen menkul kıymetler hem de özel sektör borçlanma araçları işlem görebilir. Ayrıca repo-ters repo ve bazı taahhütlü işlem yapıları da bu geniş çerçevenin içindedir. Bu nedenle piyasa yalnızca “tahvil piyasası” olarak dar düşünülmemelidir.

2) Temel Kavramlar

Bu piyasayı anlamak için bazı temel kavramlar çok önemlidir:

• Nominal Değer: Menkul kıymetin üzerinde yazılı olan ve vade sonunda ödenecek anapara tutarıdır.
• Pazar: İşlem gören yatırım araçlarının türlerine, işleyiş esaslarına veya diğer özelliklerine göre Borçlanma Araçları Piyasası Alım Satım Sistemi üzerinde oluşturulan elektronik alım satım ortamıdır.
• Repo: Sermaye piyasası araçlarının geri alma taahhüdü ile satımıdır.
• Ters Repo: Sermaye piyasası araçlarının geri satma taahhüdü ile alımıdır.
• Takas: Borsada gerçekleştirilen işlemler sonucunda oluşan borç ve alacakların karşılıklı olarak ödenmesidir.
• Valör Tarihi: İşleme ait menkul kıymet ve nakit yükümlülüklerinin yerine getirileceği tarihtir.
• Valör 1 (V1): Repo-ters repo ve taahhütlü işlemlerde işlemin başlangıç valörüdür.
• Valör 2 (V2): Repo-ters repo ve taahhütlü işlemlerde işlemin bitiş valörüdür.
• TLREF: Türk Lirası Gecelik Referans Faiz Oranıdır.
• TLREFK: Türk Lirası Gecelik Katılım Referans Getiri Oranıdır.

Bu kavramlar sınavda tek tek sorulabilir. Özellikle repo-ters repo, takas, valör ve nominal değer klasik bilgi alanlarıdır.

3) İşlem Görebilecek Sermaye Piyasası Araçları

Borçlanma Araçları Piyasasında işlem görebilecek sermaye piyasası araçları pazar bazında Yönetim Kurulu tarafından belirlenir. Yönetim Kurulu, piyasada işlem görmekte olan sermaye piyasası araçları için pazar bazında işlem görmeme kararı da alabilir.

Kamu menkul kıymetleri arasında devlet tahvilleri, hazine bonoları, TCMB likidite senetleri, gelir ortaklığı senetleri, gelire endeksli senetler ve kamu kira sertifikaları sayılabilir. Özel sektör tarafında ise özel sektör tahvilleri, finansman bonoları, varlığa dayalı menkul kıymetler, varlık teminatlı menkul kıymetler, özel sektör kira sertifikaları ve yapılandırılmış borçlanma araçları yer alır.

Bu araçlar Türk Lirası veya döviz ödemeli olabilir. Borsa’da ve borsa dışında halka arz edilmeksizin ihraç edilen araçlar ise burada yalnızca SPK düzenlemelerinde tanımlanan nitelikli yatırımcılar arasında alım satıma konu olabilir.

4) DİBS, Devlet Tahvili ve Hazine Bonosu Ayrımı

Devlet İç Borçlanma Senetleri (DİBS), Hazine tarafından yurt içinde ihraç edilen borçlanma senetleridir. Devlet tahvili, ihraç tarihinde vadesi bir yıl ve daha uzun olan DİBS türüdür. Hazine bonosu ise ihraç tarihinde vadeleri bir yıldan kısa olan DİBS türüdür.

Bu ayrım sınavların klasik alanlarından biridir. “Bir yıl ve üzeri” ile “bir yıldan kısa” farkı unutulmamalıdır. GES ve GOS gibi araçlar da kamu tarafındaki özel örneklerdir.

5) İşlem Yapabilecek Kuruluşlar

Borçlanma Araçları Piyasasında, Borsa Yönetmeliği ve ilgili diğer Borsa düzenlemeleri uyarınca işlem yapma yetkisi verilmiş yatırım kuruluşları ile TCMB işlem yapabilir. Ayrıca gerekli şartları sağlayanlar bu piyasada temsilci olarak işlem yapabilir.

Bu düzenleme bize şunu gösterir: bu piyasaya erişim serbest ve sınırsız değildir. Yalnızca yetki verilmiş kuruluşlar ve gerekli şartları sağlayan temsilciler bu piyasada işlem yapabilir. Bu da piyasa güvenliği ve profesyonel yeterlilik açısından önemlidir.

6) Piyasanın Genel İşleyişi

Kitapta genel işleyiş kuralları anlatılırken, pazar belirtilmediği sürece anlatılan uygulamaların tüm pazarlar için geçerli olan genel kurallar olduğu belirtilmektedir. Bu çok önemli bir noktadır; çünkü piyasada hem ortak kurallar hem de pazara özgü kurallar bulunabilir.

Genel işleyiş mantığında araçların ne zaman işlem görmeye başlayacağı da önemlidir. TCMB, Hazine ve Hazine bağlantılı belirli ihraççılar tarafından yurtiçinde ihraç edilen araçlar, ihraç günü veya ihale/doğrudan satış sonuçlarının ilan edildiği andan itibaren işlem görmeye başlayabilir. Bunların dışındaki araçlar için işlem başlangıç tarihi KAP’ta ilan edilir.

7) Emir ve İşlem Esasları

Borçlanma Araçları Piyasasında da emirler belirli sistematik içinde piyasaya iletilir ve eşleştirilir. Burada önemli olan, emirlerin ilgili pazar kuralları, valör yapısı, işlem türü ve öncelik kurallarına göre işleme dönüşmesidir.

İşlem esasları bakımından bu piyasa Pay Piyasasından farklı bir fiyatlama ve oran mantığı barındırabilir. Özellikle repo-ters repo ve kesin alım satım pazarlarında fiyat/oran eksenli değerlendirmeler önemlidir. Sınavlarda emir önceliği ve işlem mantığı örnek sorular üzerinden de gelebilir.

8) ISIN Nedir?

Borçlanma araçlarında ISIN kodu, ilgili kıymetin uluslararası kimlik numarası gibi düşünülmelidir. Her kıymetin benzersiz biçimde tanımlanmasını sağlar. Özellikle çok sayıda tahvil, bono, kira sertifikası ve yapılandırılmış araç bulunduğunda, bunların karışmaması için standart bir tanımlayıcı gerekir.

Sınavda ISIN çoğu zaman “menkul kıymetin uluslararası tanımlama kodu” mantığıyla sorulur. Bu nedenle teknik gibi görünse de çok temel bir kavramdır.

9) Piyasa Yapıcılığı

Borçlanma Araçları Piyasası Kesin Alım Satım Pazarı bünyesinde iki farklı piyasa yapıcılığı sistemi uygulanır: devlet iç borçlanma senetleri piyasa yapıcılığı sistemi ve özel sektör borçlanma araçları piyasa yapıcılığı sistemi.

Devlet iç borçlanma senetleri piyasa yapıcılığı sisteminde esaslar ve piyasa yapıcısı kuruluşlar Hazine tarafından belirlenir. Piyasa yapıcıları, ölçüt ihraçlar için çift taraflı kotasyon vermek zorundadır. Bu kotasyonlar özel hesap tipi kullanılarak sisteme iletilir; en iyi emirler ise piyasa izleme ekranlarına yansıtılır.

Özel sektör borçlanma araçları ve kira sertifikalarında ise, Kesin Alım Satım Pazarı’nda işlem yapma yetkisi bulunan yatırım kuruluşları ihraç öncesi veya sonrası taahhütname ile piyasa yapıcılığı başvurusu yapabilir. Başvurular Borsa Genel Müdürlüğü tarafından değerlendirilir.

10) Piyasa Yapıcılığının Amacı

Piyasa yapıcılığı sisteminin amacı piyasada sürekli alım-satım kotasyonu sağlamak, likiditeyi artırmak, fiyat oluşumunu desteklemek ve yatırımcıların işlem yapabilmesini kolaylaştırmaktır. Çift taraflı kotasyon mantığı tam da bunu sağlar: piyasada hem alış hem satış yönünde görünür bir derinlik oluşur.

Bu nedenle piyasa yapıcılığı, sadece ayrıcalık değil; aynı zamanda yükümlülük taşıyan bir sistemdir. Özellikle DİBS tarafında bu yükümlülüklerin takibi Borsa tarafından yapılır ve ihlaller Hazine’ye bildirilebilir.

11) İşlem Öncesi Risk Yönetimi

İşlem öncesi risk yönetimi, piyasanın güvenli işleyebilmesi için emrin daha sisteme etkili biçimde yansımadan önce belirli risk kontrollerinden geçmesini ifade eder. Amaç, piyasa bütünlüğünü bozabilecek, aşırı risk yaratabilecek veya yükümlülükleri yerine getirememe ihtimali taşıyan işlemlerin önceden filtrelenmesidir.

Bu yapı, emir gerçekleşip sorun çıktıktan sonra müdahale etmek yerine, işlemi risk boyutuyla önceden değerlendirerek piyasa istikrarını korumaya çalışır. Sınav açısından burada ana fikir “önleyici kontrol” mantığıdır.

12) Takas

Takas, Borsada gerçekleştirilen işlemler sonucunda oluşan borç ve alacakların karşılıklı olarak yerine getirilmesidir. Borçlanma Araçları Piyasasında takas kavramı özellikle valör tarihi ile birlikte düşünülmelidir. Çünkü işlemin ne zaman sonuç doğuracağı ve menkul kıymet ile nakdin hangi tarihte el değiştireceği valörle bağlantılıdır.

Özellikle repo-ters repo ve taahhütlü işlemler pazarında başlangıç ve bitiş valörleri ayrımı önem taşır. Bu nedenle takas, sadece kapanış sonrası muhasebe işlemi değil; piyasanın zamanlama mantığının da parçasıdır.

13) Temerrüt

Temerrüt, işlemden doğan menkul kıymet veya nakit yükümlülüğünün süresinde yerine getirilmemesidir. Borçlanma Araçları Piyasasında valör yapısı nedeniyle bu kavram ayrıca önemlidir. Çünkü yükümlülüğün hangi tarihte ifa edilmesi gerektiği bellidir; o tarihte yerine getirilmezse temerrüt doğar.

Temerrüt yalnızca gecikme değil, aynı zamanda faiz, ceza, ilave yükümlülük ve piyasa güvenliği açısından sonuç doğuran bir durumdur. Bu yüzden sınavda takas ile temerrüt kavramları sık birlikte sorulur.

14) Nitelikli Yatırımcı Kuralı

Borsa’da ve borsa dışında halka arz edilmeksizin ihraç edilen sermaye piyasası araçları, Borçlanma Araçları Piyasasında yalnızca SPK düzenlemelerinde tanımlanan nitelikli yatırımcılar arasında alım satıma konu olabilir. Bu şartın sağlanması işlem yapan yatırım kuruluşları tarafından gözetilir.

Bu kural, piyasadaki bazı ihraçların herkese açık olmadığını gösterir. Özellikle halka arz edilmeyen borçlanma araçlarında yatırımcı kitlesi sınırlandırılabilir.

15) En Çok Karıştırılan Noktalar

• DİBS ile devlet tahvilinin aynı kavram sanılması
• Devlet tahvili ile hazine bonosunun vade farkının unutulması
• Repo ile ters repoda işlemin yönünün karıştırılması
• Valör ile vadenin aynı zannedilmesi
• Piyasa yapıcılığının sadece ayrıcalık sanılması, yükümlülük boyutunun unutulması
• ISIN’in fiyat veya faiz oranı gibi düşünülmesi
• Nitelikli yatırımcı kuralının gözden kaçırılması

Final Özet (Sınavlık)

• Borçlanma Araçları Piyasası, borç ilişkisi doğuran araçların işlem gördüğü organize piyasadır.
• Temel kavramlar arasında nominal değer, repo, ters repo, takas, valör, TLREF ve TLREFK bulunur.
• İşlem yapabilecek kuruluşlar, yetkili yatırım kuruluşları ile TCMB’dir.
• Kamu ve özel sektör borçlanma araçları bu piyasada işlem görebilir.
• DİBS üst kavramdır; devlet tahvili ve hazine bonosu onun alt ayrımlarıdır.
• Piyasa yapıcılığı sisteminde DİBS tarafında esasları Hazine belirler.
• ISIN, menkul kıymetin standart tanımlama kodudur.
• İşlem öncesi risk yönetimi, piyasa güvenliği için önleyici filtre işlevi görür.
• Takas, borç ve alacakların yerine getirilmesi; temerrüt ise yükümlülüğün süresinde yerine getirilmemesidir.
• Halka arz edilmeksizin ihraç edilen bazı araçlar yalnızca nitelikli yatırımcılar arasında işlem görebilir.