Finansal Piyasalar

VİOP’ta Emirler, Risk Yönetimi, Komiteler ve Piyasa Yapıcılığı

VİOP’ta Emirler, Risk Yönetimi, Komiteler ve Piyasa Yapıcılığı

VİOP’un gerçek teknik omurgası bu başlıkta başlar. Çünkü sözleşmelerin tanımı kadar, o sözleşmelere ilişkin emirlerin nasıl verildiği, hangi kurala göre eşleştiği, ne zaman askıya alınabildiği, hangi şartlarda iptal edildiği, sistemin riski nasıl filtrelediği ve piyasa yapıcılığın nasıl çalıştığı da sınav açısından kritik önemdedir. Bu bölümde özellikle emir esasları, öncelik kuralları, işlem öncesi risk yönetimi, uzlaşma fiyatı komitesi, özsermaye halleri komitesi ve piyasa yapıcılığı birlikte düşünülmelidir.

1) Emirlere İlişkin Esaslar Neden Önemlidir?

VİOP’ta fiyat oluşumunun adil ve düzenli olabilmesi için emirlerin standart kurallara tabi olması gerekir. Türev piyasada bir emir sadece anlık fiyat etkisi yaratmaz; aynı zamanda pozisyon, teminat ve günlük uzlaşma sonucu da doğurabilir. Bu nedenle emir esasları spot piyasalara kıyasla daha da kritik hale gelir.

Kitapta da emirlere ilişkin esaslar, emirlerin eşleşmesinde öncelik kuralları, emirlerin askıya alınması ve emir iptali ayrı başlıklar halinde ele alınmaktadır. Bu, konunun parçalı değil sistematik çalışılması gerektiğini gösterir.

2) Emirlerin Eşleşmesinde Öncelik Kuralları

VİOP’ta emirlerin eşleşmesi organize piyasa mantığına uygun olarak belirli öncelik kurallarına göre yapılır. Temel yapı yine fiyat ve zaman önceliği mantığına dayanır. Yani daha iyi fiyatlı emir öne geçer; eşitlik halinde ise sisteme daha önce girilen emir öncelik kazanır.

Bu sistem yatırımcılar arasında adil işlem sırası yaratır. Eğer zaman önceliği olmasa aynı fiyattan girilen emirlerde sistematik bir eşitlik bozulurdu. Eğer fiyat önceliği olmasa da piyasa fiyat keşfi işlevini kaybederdi.

3) Emirler

VİOP’ta emirler sözleşme bazında iletilir ve sistem tarafından tanımlanmış formatta işlenir. Her emir, işlem yapılmak istenen sözleşme, yön, fiyat veya prim bilgisi, miktar, geçerlilik koşulu ve ilgili diğer parametreleri içerir. Türev piyasalarda bu unsurlar sözleşmenin türüne göre değişebilse de temel mantık aynıdır: emir, işlem niyetinin sistemde standart biçimde tanımlanmasıdır.

Ayrıca işlem terminali kullanıcılarının emir girişi ekranı aracılığıyla inaktif emir oluşturabildiği ve daha sonra bu emirleri aktifleştirerek sisteme iletebildiği de kitapta belirtilmektedir. Bu ayrıntı küçük görünse de sınavda çıkabilecek teknik bilgilerden biridir.

4) Emirlerin Askıya Alınması

Kitaba göre sistemde açık olarak bekleyen emirler ya da kısmi olarak gerçekleşmiş emirlerin gerçekleşmemiş kısımları, günlük iş akışında belirtilen süreler içinde iptal edilebilir veya askıya alınabilir. Temsilciler kendi emirlerini; baş temsilciler yetkilendirildikleri piyasa üyesine ait tüm emirleri; yetkili Borsa personeli ise sistemdeki tüm emirleri iptal edebilir veya askıya alabilir.

Askıya alma, emrin tamamen ortadan kaldırılması değildir. Emir sistemden silinmeden bekletilir veya aktif statüsü kaldırılır. Bu nedenle iptal ile askıya alma karıştırılmamalıdır.

5) Emir İptali

VİOP’ta açık olarak bekleyen emirler veya kısmen gerçekleşmiş emirlerin kalan kısımları belirli süreler içinde iptal edilebilir. Ayrıca işlem öncesi risk yönetimi çerçevesinde emirler sistem tarafından da iptal edilebilir. Bunun yanında piyasada işlem yapma yetkileri geçici olarak kaldırılanlara veya kapatılanlara ait “iptale kadar geçerli” ya da “tarihli” emirler, Borsa tarafından başka bir uyarıya gerek olmaksızın sistemden silinir.

Burada önemli olan, iptalin yalnızca kullanıcı iradesine bağlı bir süreç olmamasıdır. Sistem veya Borsa da belirli koşullarda emirleri iptal edebilir.

6) İradi Emir İptal Ücreti

Kitapta, iptal edilen ya da askıya alınan emirlerin parasal büyüklüğü üzerinden ilgili piyasa üyelerinden belli oranda “İradi Emir İptal Ücreti” alınabildiği belirtilmektedir. Bu şekilde iptal edilen ya da askıya alınan emirlerin parasal büyüklüğünün, ilgili piyasa üyesinin aylık işlem hacmine oranının %50’yi aşması durumunda aşan kısım bu ücrete konu olur.

Bununla birlikte bazı muafiyetler de vardır. Piyasa yapıcı olanların, piyasa yapıcı oldukları sözleşme sınıflarında piyasa yapıcı hesaplarla tüm seanslarda gerçekleştirdikleri emir iptalleri bu hesaplamadan muaftır. Vadeler arası strateji emirleri de muaf tutulur.

7) İşlem Öncesi Risk Yönetimi

İşlem öncesi risk yönetimi uygulaması, piyasada girilen emirler ve gerçekleştirilen işlemlerden dolayı karşılaşılabilecek olası riskleri kontrol etmeye ve izlemeye yönelik olarak sisteme entegre geliştirilmiş bir yapıdır. Bu uygulama ile işlem terminali, FixAPI ve OUCH protokollerinden sisteme gönderilen emirlerin ve gerçekleşen işlemlerin riskleri kontrol edilir.

Kitaba göre risk kontrolleri farklı aşamalarda yapılabilir: emir sisteme kabul edilmeden önce, kabul edildikten sonra ve işlem anında. Yani risk yönetimi tek noktada çalışan bir filtre değil, çok aşamalı bir kontrol sistemidir.

8) İşlem Öncesi Risk Yönetiminin Amacı

Bu uygulamanın amacı, sisteme kabul edilmeden önce veya işlem anında aşırı risk yaratabilecek emirleri filtrelemektir. Böylece piyasanın teknik bütünlüğü korunur, üyelerin ve müşterilerin taşıdığı risk kontrol altında tutulur ve piyasada zincirleme bozulma ihtimali azaltılır.

Sınav açısından ana fikir şudur: VİOP’ta risk yönetimi sonradan rapor yazmak için değil, önleyici kontrol yapmak için vardır.

9) Komiteler ve İşleyişlerine İlişkin Esaslar

Kitapta VİOP için komiteler ve işleyişlerine ilişkin esaslar ayrı başlık olarak düzenlenmiştir. Bu komitelerden özellikle ikisi sınav bakımından çok önemlidir: Uzlaşma Fiyatı Komitesi ve Özsermaye Halleri Komitesi.

Bu komiteler, piyasadaki teknik ve hassas kararların daha uzmanlaşmış ve sistematik şekilde alınmasını sağlar. Yani burada da ana mantık, organize piyasa işleyişinde kritik konuların komite desteğiyle yönetilmesidir.

10) Uzlaşma Fiyatı Komitesi

Uzlaşma Fiyatı Komitesi, günlük ve vade sonu uzlaşma fiyatlarının komite tarafından tespitiyle ilgili süreçte görev üstlenir. Kitapta yalnızca komitenin adı değil, çalışma usul ve esasları ile komite üyelerinin yükümlülükleri de ayrı başlıklar altında verilmiştir.

Bu durum, uzlaşma fiyatının sıradan bir piyasa verisi değil, piyasanın teminat, kar-zarar ve pozisyon değerlemeleri bakımından merkezî önemde bir unsur olduğunu gösterir. Dolayısıyla uzlaşma fiyatına ilişkin tereddütlü veya özel durumlarda komite devreye girebilir.

11) Uzlaşma Fiyatı Komitesinin Önemi

VİOP’ta günlük uzlaşma fiyatı ve vade sonu uzlaşma fiyatı birçok hesaplamanın temelidir. Bu nedenle fiyatın adil, makul ve piyasayı yansıtıcı biçimde tespiti gerekir. Komite yapısı bu nedenle önemlidir.

Sınavlarda “uzlaşma fiyatı komitesi ne işe yarar?” sorusunun öz cevabı şudur: günlük ve vade sonu uzlaşma fiyatlarının gerektiğinde komite tarafından tespiti ve buna ilişkin usullerin yürütülmesi.

12) Özsermaye Halleri ve Özsermaye Halleri Komitesi

Kitapta “Özsermaye Halleri ve Özsermaye Halleri Komitesi” ile ilgili ayrı başlıklar yer alır. Ayrıca komitenin çalışma usul ve esasları, özsermaye halleri sonrasında yapılan değişikliklerin komite tarafından tespiti ve komite üyelerinin yükümlülükleri de ayrıca düzenlenmiştir.

Özsermaye halleri uyarlaması çerçevesinde sözleşmenin fiyatı, kullanım fiyatı ve büyüklüğünde yapılacak işlemlerin amacı, dayanak varlık olan pay senedinin fiyat ve miktarında spot piyasada meydana gelen değişimin ilgili sözleşmeye makul ve adil biçimde yansıtılmasıdır.

13) Özsermaye Halleri Ne İçin Önemlidir?

Dayanak varlık olan payda bedelli/bedelsiz sermaye artırımı, temettü, bölünme veya benzeri şirket işlemleri olduğunda, türev sözleşmelerin değişmeden bırakılması adaletsizlik yaratabilir. Bu nedenle sözleşmenin fiyatı, kullanım fiyatı veya büyüklüğü uyarlanabilir.

Özsermaye Halleri Komitesi’nin mantığı da tam olarak budur: spot piyasadaki değişimi vadeli işlem veya opsiyon sözleşmesine adil şekilde taşımak.

14) Piyasa Yapıcılığı Genel Esasları

Kitapta piyasa yapıcılığı genel esasları, başvuru şartları ve piyasa yapıcılık programı ayrı başlıklar halinde verilmektedir. Bu da piyasa yapıcılığın VİOP’ta sistemli ve performansa dayalı bir yapı olduğunu gösterir.

Piyasa yapıcılık temel olarak ilgili sözleşmelerde sürekli kotasyon sağlayarak likiditeyi artırmayı, alış-satış aralığını makul tutmayı ve piyasanın daha derin çalışmasını amaçlar. Ancak bu görev ayrıcalık kadar yükümlülük de içerir.

15) Piyasa Yapıcılığı Başvuru Şartları

Kitaba göre asgari şartları sağlayan piyasa yapıcılar başvuru sırasında Borsaya piyasa yapıcı olma isteğini belirten resmi yazı ile “Piyasa Yapıcılık Başvuru Dilekçesi” ve “Piyasa Yapıcılık Taahhütnamesi” sunmak zorundadır.

Piyasa yapıcılık faaliyetinde kullanılmak üzere Piyasa Yapıcı OUCH kullanıcısı talep edenlerin ise bunlara ek olarak “Algoritmik Emir İletim Sistemleri Bilgi Formu” ile “Borsa İstanbul A.Ş. Algoritmik Emir İletim Sistemleri Taahhütnamesi” belgelerini de sunmaları gerekir.

Başvuru, piyasa yapıcılık faaliyetlerine başlanmak istenen ayın ilk iş gününden en az 10 iş günü önce Borsaya iletilmelidir. Asgari şartları sağlayan başvurular Genel Müdür tarafından değerlendirilir.

16) Piyasa Yapıcılık Programı

Kitaba göre piyasa yapıcılık programının ana unsurları şunlardır: minimum emir büyüklüğü, maksimum alış-satış fiyatı aralığı (spread), piyasada bulunma oranı, vadeye kalan gün sayısı ve sorumlu olunan sözleşmeler.

Minimum emir büyüklüğü, piyasa yapıcının alış ve satış tarafında bulundurması gereken asgari miktarı; maksimum spread, en iyi alış ve en iyi satış emirleri arasındaki izin verilen farkı; piyasada bulunma oranı ise bu yükümlülüklerin aynı anda karşılandığı sürenin, piyasanın açık olduğu süreye oranını ifade eder.

Ayrıca bu şartlar vadeye kalan gün sayısına göre değişiklik gösterebilir. Bu da piyasa yapıcılığın tek tip değil, dinamik performans ölçütleriyle izlenen bir yapı olduğunu gösterir.

17) Piyasa Yapıcılık Programının Süresi ve Yetkinin İptali

Kitaba göre piyasa yapıcılık programı süresiz olarak uygulanır. Ancak Genel Müdür programı piyasaya en az 3 ay önce haber vermek suretiyle sonlandırabilir.

Piyasa yapıcılığı yetkisi de Genel Müdür tarafından re’sen ya da piyasa yapıcının başvurusu üzerine geçici veya sürekli olarak iptal edilebilir. Geçici ayrılma en fazla 1 yıl için talep edilebilir. Sürekli ayrılanlar ise yeniden başvurmaları halinde tekrar piyasa yapıcısı olabilirler. Burada önemli ayrıntı şudur: piyasa yapıcılığı yetkisinin iptali, piyasada işlem yapma yetkisini etkilemez.

18) En Çok Karıştırılan Noktalar

• Emir iptali ile emir askıya almanın aynı şey sanılması
• İşlem öncesi risk yönetiminin sadece emir öncesi kontrolden ibaret sanılması
• Uzlaşma fiyatı komitesinin yalnızca günlük fiyatla ilgili olduğunun düşünülmesi
• Özsermaye halleri komitesinin spot piyasa işlemi yaptığı sanılması
• Piyasa yapıcılığın sadece ayrıcalık olduğu, performans şartı taşımadığı yanılgısı
• Piyasa yapıcılığı yetkisi iptal edilen üyenin otomatik olarak VİOP’ta işlem yapamaz hale geldiğinin sanılması
• İradi emir iptal ücretinde tüm iptallerin aynı şekilde hesaplandığının düşünülmesi

Final Özet (Sınavlık)

• VİOP’ta emirler belirli esaslara ve öncelik kurallarına göre eşleşir.
• Emirler askıya alınabilir veya iptal edilebilir; bunlar aynı kavram değildir.
• İşlem öncesi risk yönetimi, emir öncesi, emir sonrası ve işlem anında risk kontrolü yapabilir.
• Uzlaşma Fiyatı Komitesi, günlük ve vade sonu uzlaşma fiyatlarının komite tarafından tespitiyle ilgilidir.
• Özsermaye Halleri Komitesi, spot piyasadaki özsermaye olaylarının sözleşmelere makul ve adil yansıtılmasına ilişkin yapıdır.
• Piyasa yapıcılık başvurusunda dilekçe ve taahhütname gerekir; bazı durumlarda algoritmik emir iletim belgeleri de istenir.
• Piyasa yapıcılık programının ana unsurları minimum emir büyüklüğü, maksimum spread, piyasada bulunma oranı, vadeye kalan gün ve sorumlu olunan sözleşmelerdir.
• Piyasa yapıcılığı yetkisinin iptali, piyasada işlem yapma yetkisini otomatik olarak ortadan kaldırmaz.