Net İşletme Sermayesi (NİS) Rehberi: DSO, DIO, DPO, CCC (Nakit Dönüşüm Döngüsü), Operasyonel NİS ve İleri Analiz

1) Net İşletme Sermayesi (NİS) nedir?

Net işletme sermayesi, en yalın haliyle, şirketin günlük operasyonu döndürmek için kullandığı “operasyonel” varlık ve borçların net farkıdır. Çoğu kaynakta NİS şu şekilde verilir:

Bu tanım bir başlangıçtır ama finansal analizde tek başına yeterli değildir. Çünkü “dönen varlık” ve “kısa vadeli yükümlülük” içinde operasyon dışı veya finansal nitelikte kalemler bulunabilir. Analizin amacı, operasyonun nakdi ne kadar “bağladığını” veya “serbest bıraktığını” görmek ise, NİS’i daha rafine etmek gerekir.

2) Operasyonel NİS: “doğru” NİS nasıl kurulur?

Finansal analizde asıl hedef çoğu zaman operasyonel NİStir. Operasyonel NİS, işletmenin esas faaliyet döngüsüne bağlanan nakdi ölçmeye çalışır. En yaygın yaklaşım şu üçlüyü merkeze alır:

Burada kritik soru şudur: “Ticari alacak”, “stok” ve “ticari borç” dediğimiz sepetlerin içine hangi hesaplar girmeli, hangileri girmemeli? İşte analiz kalitesi bu sınıflamada belirlenir.

2.1. Operasyonel NİS neden daha anlamlıdır?

• Karşılaştırılabilirlik: Şirketler ve dönemler arasında daha tutarlı kıyas sağlar.
• Nakit odağı: Operasyonun nakdi nereye kilitlediğini doğrudan işaret eder.
• Yönetim aksiyonu: Tahsilat, stok planlama, tedarikçi vadesi gibi “yönetilebilir” alanları gösterir.

2.2. Operasyonel NİS için altın kural: “Operasyonellik”

3) DSO / DIO / DPO / CCC: tanımlar ve temel formüller

NİS, “seviyeyi” gösterir. DSO/DIO/DPO/CCC ise NİS’in hızını ve nakde dönüşüm süresini gösterir. Yani bir anlamda, işletmenin operasyonel döngüsünün “zaman” karşılığıdır.

Buradaki “Gün” genellikle 360 veya 365 alınır. Önemli olan, raporlama standardınıza göre tutarlı davranmaktır.

3.1. “Ortalama” neden kullanılır?

DSO/DIO/DPO hesaplarında pay kısmı (alacak/stok/borç) çoğunlukla bilançodan gelir ve dönem sonu fotoğrafıdır. Satış ve maliyet ise dönem boyunca oluşur. Bu nedenle pratikte dönem başı + dönem sonu ortalaması almak, ölçümü daha temsil edici hale getirir. Dönem içi volatilitenin yüksek olduğu şirketlerde (mevsimsellik vb.) daha gelişmiş ortalama teknikleri de kullanılabilir.

4) KDV eliminasyonu: baz uyumu neden kritik?

Türkiye uygulamalarında net satışlar çoğunlukla KDV hariç değerlendirilir. Buna karşılık ticari alacak ve ticari borç kalemleri, bilançoda çoğu zaman KDV dahil “brüt” tutarlar olarak yer alabilir. Bu durumda DSO/DPO gibi metriklerde pay ve payda farklı “baz”larda kalır ve sonuç yanıltıcı olur.

Bu nedenle analizde yaygın uygulama, alacak ve borç tarafında KDV’yi “eliminer” ederek KDV hariç baz yaratmaktır:

5) Alacak–stok–borç tarafında sık yapılan sınıflama hataları

Analizde en pahalı hata, “yanlış kalemi yanlış sepete koymaktır”. Çünkü bir kalemi yanlış sınıfladığınızda sadece NİS değil, DSO/DPO/CCC gibi tüm hız metrikleri de “yanlış hikâye” anlatmaya başlar.

5.1. Ticari alacak tarafı: avanslar ve tahakkuklar

• Alınan sipariş avansları: Alacak gibi görünmez; çoğu analizde alacaklardan düşülür (müşteriden nakit alınmıştır).
• Gelecek aylara/yıllara ait gelirler: Operasyonel alacak etkisi yaratıyorsa ayrıştırılır; çoğu zaman alacaklardan düşülür.
• Gelir tahakkukları: Operasyonel ise alacak benzeri olabilir; fakat olağandışı/tek seferlik ise ayrı izlenmelidir.

5.2. Stok tarafı: “stok var” ama hangisi?

• Yavaş dönen stok: DIO’yu şişirir, nakdi kilitler, değer düşüklüğü riskini artırır.
• Gururla saklanan atıl stok: CFO’nun kabusudur. Ya satılmalı ya yazılmalı ya da yeniden kullanılmalıdır.
• Mevsimsellik: Dönem sonu stok fotoğrafı yanıltabilir; trend ve aylık ortalama izlenmelidir.

5.3. Ticari borç tarafı: finansal borçlarla karıştırma riski

• Satıcılar ve borç senetleri: Ticari borcun çekirdeğidir.
• Verilen sipariş avansları: Ticari borcu azaltır (şirket tedarikçiye nakit vermiştir).
• Gelecek aylara/yıllara ait giderler: İçinde finansman bileşeni varsa ayrıştırılmalıdır.

6) Yorumlama: iyi mi kötü mü? “Sektöre göre” nasıl bakılır?

NİS ve gün metriklerinde “tek doğru sayı” yoktur. Aynı DSO bir sektörde normal, diğerinde alarm olabilir. Bu nedenle yorumlamayı üç çerçevede yapın:

6.1. DSO nasıl yorumlanır?

• Düşük DSO genellikle olumludur (tahsilat hızlı). Ancak aşırı düşükse peşin satış/iskonto etkisiyle marj düşmüş olabilir.
• Yüksek DSO likidite riskini artırır; alacak yaşlandırması ve müşteri bazlı analiz gerekir.

6.2. DIO nasıl yorumlanır?

• Düşük DIO stok devir hızının yüksek olabileceğini gösterir; fakat stok bulunurluğu riskine dikkat.
• Yüksek DIO nakit kilitlenmesi, değer düşüklüğü ve operasyonel verimsizlik işareti olabilir.

6.3. DPO nasıl yorumlanır?

• Düşük DPO tedarikçiye hızlı ödeme demektir; nakit ihtiyacını artırır (iskonto varsa ayrıca değerlendirin).
• Yüksek DPO nakdi rahatlatır; ancak tedarikçi ilişkisi, fiyatlama ve arz sürekliliği riski doğurabilir.

6.4. CCC (Nakit Dönüşüm Döngüsü) “hikâyenin özeti”dir

CCC, paranın çıkışından (stok/tedarikçi) tekrar kasaya dönüşüne kadar geçen süreyi temsil eder. Genel olarak kısa CCC daha güçlü nakit profili demektir; ancak yine sektör ve iş modeli belirleyicidir.

7) Trend analizi: tek dönem değil, seri okumak

NİS analizi tek bir dönemle yapılınca “fotoğraf” görürsünüz. Oysa CFO gözü “film” ister. Aşağıdaki yaklaşım pratikte çok etkilidir:

• Son 12 ay / 8 çeyrek için NİS, DSO, DIO, DPO, CCC serisi çıkarın.
• Satış büyürken NİS artışı orantısız ise “büyüme nakit yiyor” alarmı verin.
• Stok veya alacak bileşeninin hangisinin NİS’i sürüklediğini ayrıştırın.
• Mevsimsellik varsa aylık bazda ortalama yaklaşımına geçin.

8) NİS ve nakit akışı: büyüme neden nakit yer?

Büyüme çoğu zaman daha fazla stok, daha fazla alacak ve daha fazla operasyon yükü demektir. Eğer şirket satışlarını artırırken tahsilat vadeleri uzuyor, stok dönmüyor ve tedarikçi vadeleri kısalıyorsa, büyüme “kâğıt üstünde” harika, kasada ise problemli bir sürece dönüşebilir.

8.1. ΔNİS (NİS değişimi) neden önemlidir?

Operasyonel nakit akışı perspektifinde, NİS artışı genellikle nakit çıkışı (cash out) gibi davranır. Çünkü işletme, alacak ve stok gibi kalemlere daha fazla para bağlamıştır. Buna karşılık NİS azalışı nakit girişine (cash in) benzer bir etki yaratabilir.

9) CFO kontrol listesi: 20 maddede NİS check-up

9.1. Ticari alacaklar

• Alacak yaşlandırması (0-30 / 31-60 / 61-90 / 90+) düzenli izleniyor mu?
• En büyük 10 müşterinin payı ve vade politikası kontrol ediliyor mu?
• İade/iskonto/itiraz süreçleri tahsilatı geciktiriyor mu?
• Grup şirketleri/ilişkili taraflar alacakları operasyonel alacak gibi duruyor mu?

9.2. Stoklar

• Yavaş dönen/atıl stok tanımı net mi? (yaşlandırma, devir hızı)
• Stok doğruluğu (sayım farkları) NİS’i saptırıyor mu?
• Satın alma planlama ile satış tahmini uyumlu mu?
• Değer düşüklüğü karşılıkları düzenli gözden geçiriliyor mu?

9.3. Ticari borçlar

• Tedarikçi vadeleri fiili mi, sözleşmesel mi? Fark nereden geliyor?
• Erken ödeme karşılığı iskontolar ölçülüyor mu?
• Tedarikçi konsantrasyonu (en büyük 10) risk yaratıyor mu?
• Finansal borç niteliği taşıyan kalemler ticari borca karışıyor mu?

9.4. Yönetim disiplini

• DSO/DIO/DPO/CCC aylık raporlanıyor mu?
• Satış ekibinin hedefleri yalnızca ciro mu, yoksa tahsilat kalitesi de var mı?
• Stok hedefleri (servis seviyesi) ile nakit hedefleri dengeleniyor mu?
• NİS iyileştirmesi için sahiplik (owner) ve aksiyon planı var mı?

10) Sonuç: NİS yönetimi bir “disiplin”dir

Net işletme sermayesi; muhasebe kalemlerinden ibaret bir tablo değil, şirketin nakit sağlığını belirleyen operasyonel bir mekanizmadır. En iyi şirketler NİS’i sadece hesaplamaz; yönetir. Tahsilat politikası, stok planlama, tedarikçi yönetimi, fiyatlama ve sözleşme tasarımı gibi alanlarda NİS’i bilinçli şekilde optimize eder.